پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

راستی آزمایی انتساب ابن تیمیه به اهل حدیث در صفات خبری: بررسی صفت "وجه الله"

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مرکز تخصصی مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی
2 استادیار گروه مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب قم ایران
چکیده
معناشناسی صفات خبری در قرآن کریم از جمله مباحث بحث‌برانگیز میان متفکران اسلامی است. در این زمینه دو رویکرد متمایز میان اهل حدیث و ابن‌تیمیه دیده می‌شود. اهل حدیث رویکرد تفویضی در مواجهه با صفات خبری اتخاذ کرده‌اند. به عبارت دیگر، آن‌ها معتقدند باید ضمن اثبات لفظ این صفات، معنای آن‌ها را به خدا واگذار کرد. در مقابل، ابن‌تیمیه که خود را از پیروان اهل حدیث معرفی می‌کند رویکرد متفاوتی در پیش گرفته است. وی با تأکید بر ظاهرگرایی و پرهیز از تأویل آیات کوشیده است برخی از صفات خبری همچون «وجه الله» را یکی از اوصاف ذات الاهی تلقی کرده، آن را به خدا منتسب کند. حال آنکه اهل حدیث دربارۀ لفظ «وجه» در قرآن کریم رویکردهای گوناگونی داشتند و اغلب تفویضی بودند. این پژوهش تفاوت مبنایی ابن‌تیمیه با اهل حدیث در مواجهه با صفات خبری، به‌ویژه صفت «وجه الله»، را بررسی می‌کند. این تفاوت رویکرد علی‌رغم ادعای ابن‌تیمیه راجع به تبعیت از اهل حدیث در این مباحث، از جمله محورهای اصلی این نوشتار است.
کلیدواژه‌ها

1.      قرآن کریم.
2.      ابن ابی زمنین، محمد بن عبد الله (1423). تفسیر القرآن العزیز، قاهره: الفاروق الحدیثة.
3.      ابن اثیر الشیبانی، محمد بن عبد الکریم (1399). النهایة فی غریب الحدیث والأثر، بیروت: المکتبة العلمیة.
4.      ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1392). مجموعة رسائل الکبری، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
5.      ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم (1411). درء تعارض العقل والنقل، الریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
6.      ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم (1412). مجموع الفتاوی، ریاض: دار عالم الکتب.
7.      ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم (1416). مجموع الفتاوی، المدینة النبویة: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
8.      ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم (1420). العقیدة الواسطیة، ریاض: مکتبة أضواء السلف.
9.      ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم (1421). التدمریة، ریاض: مکتبة العبیکان.
10.  ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم (1422). جامع المسائل، بیروت: دار عالم الفوائد للنشر والتوزیع.
11.  ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم (1425). الفتوی الحمویة الکبری، ریاض: دار الصمیعی.
12.  ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم (1426). بیان تلبیس الجهمیة فی تأسیس بدعهم الکلامیة، المدینة النبویة: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
13.  ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم (بی‌تا). الإکلیل فی المتشابه والتأویل، قاهره: دار الإیمان للطبع والنشر والتوزیع.
14.  ابن جوزی، عبد الرحمن (1412). دفع شبه التشبیه باکف التنزیه، عمان: دار الامام النووی.
15.  ابن جوزی، عبد الرحمن (1422). زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت: دار الکتاب العربی.
16.  ابن حبان، محمد (1414). الإحسان فی تقریب صحیح ابن حبان، بیروت: مؤسسة الرسالة.
17.  ابن حنبل شیبانی، احمد بن محمد (1411). اصول السنة، عربستان: دار المنار.
18.  ابن منظور، محمد بن مکرم (1424). لسان العرب، ریاض: دار عالم الکتب.
19.  ابن منظور، یحیی بن زیاد (بی‌تا). معانی القرآن، قاهره: دار المصریة للتألیف والترجمة.
20.  ابو الفتح، ناصر بن عبد السید (بی‌تا). المغرب فی ترتیب المعرب، بیروت: دار الکتاب العربی.
21.  ابویعلی، محمد بن الحسین (1416). إبطال التأویلات لأخبار الصفات، کویت: دار إیلاف الدولیة.
22.  أبی حاتم الرازی، عبد الرحمن بن محمد (۱۴۱۹). تفسیر القرآن العظیم، ریاض: مکتبة نزار مصطفی الباز.
23.  الواحدی، ابوالحسن علی بن أحمد (1415). الوسیط فی تفسیر القرآن المجید، بیروت: دار الکتب العلمیة.
24.  بخاری، محمد بن اسماعیل (1422). الجامع الصحیح، بیروت: دار طوق النجاة.
25.  بیهقی، احمد بن الحسین (1413). الأسماء والصفات، قاهره: مکتبة السوادی.
26.  بیهقی، احمد بن الحسین (1417). الاسماء و الصفات، بیروت: دار الجیل.
27.  ترمذی، محمد بن عیسی (بی‌تا). الجامع الصحیح: سنن الترمذی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
28.  ثعلبی، أحمد بن إبراهیم (1436). الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، قم: دار التفسیر.
29.  ثوری، سفیان بن سعید (1403). تفسیر الثوری، بیروت: دار الکتب العلمیة.
30.  دیلمی، شیرویه بن شهردار (1406). الفردوس بمأثور الخطاب، بیروت: دار الکتب العلمیة.
31.  ذهبی، شمس الدین (1427). سیر أعلام النبلاء، قاهره: دار الحدیث.
32.  رازی، أحمد بن فارس (بی‌تا). مقاییس اللغة، بیروت: دار الفکر.
33.  ربانی گلپایگانی، علی (۱۳۸۲). درآمدی بر علم کلام، بیروت: دار الفکر.
34.  زجاج، ابراهیم بن السری (1408). معانی القرآن وإعرابه، بیروت: عالم الکتب.
35.  زریاب، عباس (۱۳۶۹). «ابن‌تیمیه»، در: دانش‌نامۀ بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
36.  سمعانی، منصور بن محمد (1418). تفسیر القرآن، ریاض: دار الوطن.
37.  شهرستانی، محمد بن عبد الکریم (1364). الملل والنحل، قم: الشریف الرضی.
38.  شهرستانی، محمد بن عبد الکریم (1415). الملل والنحل، بیروت: دار المعرفة.
39.  صرصور، حسام بن حسن (1424). آیات الصفات و منهج ابن جریر طبری فی تفسیر معانیها، بیروت: دار الکتب العلمیة.
40.  طباطبایی، محمد حسین (بی‌تا). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان.
41.  طبری، محمد بن اسماعیل (1420). جامع البیان فی تأویل القرآن، بیروت: مؤسسة الرسالة.
42.  عصری، سیف بن علی (1430). القول التمام بإثبات التفویض مذهباً للسلف الکرام، بی‌جا: دار الفقیه.
43.  فخر رازی، محمد بن عمر (1420). مفاتیح الغیب: التفسیر الکبیر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
44.  قرطبی، محمد بن احمد (1384). الجامع لأحکام القرآن، قاهره: دار الکتب المصریة.
45.  قشیری، عبد الکریم بن هوازن (بی‌تا). لطائف الإشارات = تفسیر القشیری، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
46.  مغراوی، ابوسهل محمد بن عبد الرحمن (بی‌تا). موسوعة مواقف السلف فی العقیدة والمنهج والتربیة، قاهره: المکتبة الاسلامیة للنشر والتوزیع.
47.  نیشابوری، أبو سعد المتولی (1987). الغنیة فی أصول الدین، بیروت: مؤسسة الخدمات والأبحاث الثقافیة.
48.  نیشابوری، مسلم بن حجاج (2005). صحیح مسلم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.