پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

نقد نظریه وهابیت در مسئله کفر به طاغوت در پرتو آموزه های مذاهب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش پژوه سطح 4 رشته کلام مقارن موسسه آموزش عالی حوزوی ائمه اطهار مشهد ایران
2 مدرس سطوح عالی حوزه علمیه خراسان
3 استاد حوزه و دانشگاه
چکیده
مفهوم «کفر به طاغوت» از مفاهیم بنیادین قرآن کریم و آموزه‌های کلامی اسلام است که پیوندی وثیق با توحید عبادی و نفی حاکمیت غیرالاهی دارد. با وجود اتفاق نظر مذاهب اسلامی بر اصل نفی طاغوت، در تفسیر معنا، حدود و مصادیق آن اختلاف دیدگاه‌هایی شکل گرفته است. در این میان، جریان وهابیت با ارائۀ قرائتی موسّع و انحصارگرایانه از مفهوم «طاغوت»، آن را به عرصه‌های گسترده‌ای از حیات اجتماعی و سیاسی مسلمانان تعمیم داده و از این رهگذر، «کفر به طاغوت» را به معیاری برای داوری دربارۀ ایمان و اسلام دیگر مسلمانان تبدیل کرده است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی‌توصیفی و رویکرد مقایسه‌ای میزان همخوانی قرائت وهابیت از مسئلۀ «کفر به طاغوت» را با آموزه‌های کلامی مذاهب اسلامی بررسی می‌کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد اختلاف اساسی میان وهابیت و مذاهب اسلامی، نه در اصل نفی طاغوت، بلکه در توسعۀ ناموجه مفهوم «طاغوت»، خلط مراتب کفر، نادیده‌گرفتن ضوابط احتیاط‌آمیز تکفیر و تعمیم حکم کفر به مسلمانان است. بر اساس آموزه‌های مذاهب اسلامی، قرائت وهابی از طاغوت با مبانی کلامی رایج سازگار نیست و پیامدهای تکفیری‌اش فاقد پشتوانۀ معتبر کلامی است. این پژوهش با روشن‌سازی این تعارض، به تبیین مرز میان توحید قرآنی و قرائت‌های ایدئولوژیک از آن کمک می‌کند.
کلیدواژه‌ها

1.      قرآن کریم.
2.      ابن عربی، ابوبکر(1423)، احکام القرآن، بیروت: دار الکتب.
3.      ابن القیم الجوزیة، محمد بن ابی بکر (1991). إعلام الموقعین، بیروت: دار الفکر.
4.       ابن باز، عبد العزیز (1419). دروس للشیخ عبد العزیز بن باز، ریاض: دار التوحید.
5.      ابن باز، عبد العزیز(1417ه) ، سبل السلام، دار السلام، ریاض: بی تا.
6.      ابن حزم، علی بن احمد (2001). المحلی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
7.      ابن عاشور، محمد طاهر (1422). التحریر والتنویر، تونس: دار سحنون.
8.      ابن عبد الوهاب، محمد (1999). کتاب التوحید، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود.
9.      ابن عبد الوهاب، محمد (2000 الف). أصول الدین الإسلامی مع قواعده الأربع، مکة مکرمة: دار الحدیث الخیریة.
10.  ابن عبد الوهاب، محمد (2000 ب). ثلاثة الأصول (مطبوع ضمن مؤلفات الشیخ محمد بن عبد الوهاب، الجزء اول)، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود.
11.  ابن عبد الوهاب، محمد (2001). رسالة فی الطاغوت، مکتبة الشاملة.
12.  ابن عثیمین، صالح (1424 الف). شرح ثلاثة الأصول، ریاض: دار الثریا للنشر، الطبعة الرابعة.
13.  ابن عثیمین، صالح (بی‌تا الف). فتاوی نور علی الدرب، بترقیم الشاملة آلیا، مکتبة الشاملة میبدی.
14.  ابن عثیمین، صالح (بی‌تاب). کتب و رسائل للعثیمین، مکتبة الشاملة میبدی.
15.  ابن فارس، احمدبن فارس بن زکریا(1394)  معجم مقاییس اللغه، قم، مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامی.
16.  ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1999). تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار الکتب العلمیة.
17.  ابن منظور افریقی، محمد بن مکرم (1990). لسان العرب، بیروت: دار صادر.
18.  آل الشیخ، محمد بن ابراهیم (2000). رسالة تحکیم المبانی، ریاض: دار الهدی.
19.  البشر، بشر بن فهد (2003). الکفر بالطاغوت، ریاض: دار التوحید.
20.  بغوی، حسین بن مسعود (1998). معالم التنزیل، بیروت: دار الکتب العلمیة.
21.  بیاضی‌زاده حنفی، احمد بن حسام الدین (1997). الأصول المنیفة للإمام أبی حنیفة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
22.  بیضاوی، عبدالله بن عمر (1995). أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت: دار الکتب العلمیة.
23.  ثعلبی، احمد بن محمد(1422)، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن: بیروت: دار احیاء التراث العربی.
24.  جوهری،اسماعیل بن حماد(۱۴۰۷ق)، الصحاح تاج اللغه وصحاح العربیه، به کوشش احمدعبدالغفورعطار،بیروت: دارالعلم للملایین.
25.  خطیب، محمد محمد (1964). أوضح التفاسیر، قاهره: المطبعة المصریة و مکتبتها.
26.  دویش، احمد بن عبد الرزاق (1996). فتاوی اللجنة الدائمة، ریاض: دار العاصمة للنشر والتوزیع.
27.  راغب اصفهانی، حسین بن‌محمد بن‌فضل(2008)، المفردات فی غریب القرآن،قم: موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت.
28.  زبیدی، مرتضی (1990). تاج العروس، بیروت: دار صادر.
29.  سقاف، علوی بن عبد القادر (2003). التوسط والاقتصاد فی أن الکفر یکون بالقول أو العمل أو الاعتقاد، المکتبة الشاملة.
30.  سلمی (1415).
31.  سمرقندی، أبو اللیث نصر بن محمد (بی‌تا). بحر العلوم، بیروت: دار الفکر.
32.  سیالکوتی، عبد الحکیم بن شمس الدین (1998). حاشیة شرح المواقف للجرجانی، بیروت: دار المعارف.
33.  سیوطی، جلال الدین؛ محلی، جلال الدین (بی‌تا). تفسیر الجلالین، قاهرة: دار الحدیث.
34.  شعرانی حنفی، عبد الوهاب بن احمد (2005). المیزان الذریة المبینة لعقائد الفرق العلیة، ریاض: دار الهدی.
35.  شنقیطی، محمد امین (2002). أضواء البیان، ریاض: دار الهدی.
36.  طباطبایی، محمد حسین (1984). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار الکتب الاسلامیة.
37.  طبرسی، فضل بن حسن (1997). مجمع البیان، بیروت: دار الکتب العلمیة.
38.  طبری، محمد بن جریر (1995). جامع البیان فی تأویل القرآن، بیروت: دار المعارف.
39.  طیبی، حسین بن عبدالله (2013). فتوح الغیب فی الکشف عن قناع الریب (حاشیة الطیبی علی الکشاف)، دبی: جائزة دبی الدولیة للقرآن الکریم، الطبعة الأولی.
40.  عسکری، ابو الهلال (1996). الفروق فی اللغة، بیروت: دار المعارف.
41.  علماء نجد، الدرر السنیة فی الأجوبة النجدیة، محقق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم، دار الهدی، ریاض، 1996م.
42.  علیانی، علی بن نقیع (1995). حقیقة الکفر بالطاغوت و علاقته بالإیمان بالله، المکتبة الشاملة.
43.  فخر رازی، محمد بن عمر (1419). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت: دار الکتب العلمیة.
44.  فرهاری، محمد عبد العزیز (2000). النبراس: شرح شرح العقاید، مکتبة الشاملة.
45.  الفوزان، صالح بن فوزان (1420/1999). الإرشاد إلی صحیح الاعتقاد والرد علی أهل الشرک والإلحاد، ریاض: دار ابن الجوزی، الطبعة الرابعة.
46.  الفوزان، صالح بن فوزان (بی‌تا الف). التعلیقات المختصرة علی العقیدة الطحاویة، ریاض: دار العاصمة للنشر والتوزیع.
47.  الفوزان، صالح بن فوزان (بی‌تا ب). عقیدة التوحید و بیان ما یضادها، مکتبة الشاملة میبدی.
48.  فیومی، أحمد بن محمد بن علی (1414)،المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، بیروت، المکتبة العلمیة.
49.  قاری، علی بن سلطان محمد (1999). منح الروض الأزهر فی شرح الفقه الاکبر، بیروت: دار الکتب العلمیة.
50.  قرطبی، محمد بن احمد (1996). الجامع لاحکام القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة.
51.  قشیری، عبد الکریم بن هوازن (1424). لطائف الإشارات، تحقیق: إبراهیم البسیونی، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
52.  ماتریدی، ابو منصور (1995). التوحید، بیروت: دار المعارف.
53.  ماتریدی، ابومنصور(2000)، تفسیر ماتریدی، بیروت: دار المعارف.
54.  مازندرانی، ملاصالح (1998). شرح الکافی: الأصول والروضة، بی‌جا: بی‌نا.
55.  مجلسی، محمد باقر(1995)، بحار الأنوار ، تهران، دار الکتب الإسلامیة.
56.  مصطفوی، حسن (بی‌تا). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بی‌جا: بی‌نا.
57.  مقدسی، ابو محمد (2000). الدیمقراطیة دین، بی‌جا: بی‌نا.
58.  سبحانی، جعفر(1416ق)، الایمان والکفر فی الکتاب و السنه، قم: موسسه امام صادق(ع).
59.  موسوی خمینی، روح الله(1418) ، ولایت فقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام.
60.  نووی، أبو زکریا یحیى بن شرف بن مری(1419)، شرح النووی علی صحیح مسلم، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، الطبعة الثانیة،مکتبه الشامله
61.  واحدی، علی بن احمد (1415/1994). الوسیط، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الأولی