پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

تحلیل و نقد دیدگاه وهابیت درباره فطری‌انگاری وجود خداوند: بررسی قرآنی، روایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش پژوه سطح 3 کلام اسلامی موسسه اموزش عالی حوزوی ائمه اطهار پژوهشگر مدعو گروه جریان شناسی فکری فرهنگی جهان، پژوهشکده امام رضا جامعه المصطفی العالمیه مشهد ایران
2 دانش پژوه سطح 4 کلام مقارن موسسه امورش عالی ائمه اطهار
3 استادیار دانشکده مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب قم
چکیده
فطری‌بودن وجود خدا موضوعی کلیدی و کاربردی در مباحث خداشناسی در بین مذاهب کلامی به شمار می‌رود. پیروان وهابیت معتقدند مفاهیم «ربوبیت» و «وجود خدا» به ‌طور ذاتی و فطری در انسان‌ها نهفته است و اقرار به آن را بدیهی تلقی می‌کنند. این جریان به انحراف فطرت انسانی فقط به صورت استثنا (نه قاعده) و ناشی از عوامل نفسانی اعتقاد دارند و برای استدلال منطقی در شناخت الاهی جایگاهی قائل نیستند، و بر ارتباط نزدیک میان اقرار به وجود خدا و ایمان به آن، که در تبیین اصل توحید اهمیت دارد، تأکید می‌کنند. پژوهش حاضر با استفاده از روش تُحلیلی‌توصیفی و با اتکا به منابع کتاب‌خانه‌ای، مبانی نظری وهابیت را در سه حوزۀ توحید ربوبی، توحید در اسماء و صفات، و وجودشناسی الاهی تحلیل می‌کند و نشان می‌دهد استدلال‌های وهابیان، علاوه بر خلط میان اقرار شرعی با فطرت تکوینی، در مسئلۀ فطری‌بودن توحید ضعف‌های متعددی دارد؛ نخست اینکه، تفسیر آن‌ها از آیات مربوط به فطرت با رویکردی گزینشی و بدون توجه به سیاق تاریخی و ادبی آیات صورت گرفته است؛ دوم اینکه، ادعای ایشان دربارۀ اقرار همگانی به ربوبیت الاهی با شواهد تاریخی و قرآنی متعددی در تعارض است؛ سوم اینکه، تحلیل محتوای روایاتی که وهابیان به آن استناد می‌کنند (مانند حدیث «کل مولود یولد علی الفطرة») نشان می‌دهد این احادیث ناظر به استعدادهای فطری است نه معرفت بالفعل.
کلیدواژه‌ها

1.      قرآن کریم.
2.      آل الشیخ، محمد بن ابراهیم (1399). فتاوى و رسائل سماحة الشیخ محمد بن إبراهیم بن عبد اللطیف آل الشیخ، مکة: مطبعة الحکومة.
3.      ابن باز، عبد العزیز (1417). بیان التوحید الذی بعث الله به الرسل جمیعا و بعث به خاتمهم محمدا، ریاض: الرئاسة العامة للبحوث العلمیة والإفتاء.
4.      ابن باز، عبد العزیز (1421). مجموع فتاوى و مقالات متنوعة، ریاض: دار القاسم.
5.      ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1411). درء تعارض العقل والنقل، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسـلامیة.
6.      ابن جبرین، عبد الله (بی‌تا الف‌). شرح العقیدة الطحاویة، (بی‌جا)
7.      ابن جبرین، عبد الله (بی‌تا ب‌). شرح عمدة الأحکام، (بی‌جا)
8.      ابن عاشور، محمد طاهر (1984). التحریر والتنویر، تونس: الدار التونسیة.
9.      ابن عبد البر، یوسف بن عبد الله (1387). التمهید لما فی الموطأ من المعانی والأسانید، مغرب: وزارة عموم الأوقاف والشؤون الإسلامیة.
10.  ابن عبد الوهاب، سلیمان بن عبد الله (1423). تیسیر العزیز الحمید فی شرح کتاب التوحید الذى هو حق الله على العبید، بیروت: المکتب الاسلامی.
11.  ابن عثیمین، محمد بن صالح (1413). مجموع فتاوی و رسائل فضیلة، ریاض: دار الثریا.
12.  ابن عثیمین، محمد بن صالح (1418). مجموع فتاوى و رسائل فضیلة، ریاض: دار الوطن.
13.  ابن عثیمین، محمد بن صالح (1421). شرح العقیدة الواسطیة، ریاض: دار ابن الجوزی للنشر والتوزیع.
14.  ابن عثیمین، محمد بن صالح (1426). شرح العقیدة السفارینیة: الدرة المضیة فی عقد أهل الفرقة المرضیة، ریاض: دار الوطن.
15.  ابن عثیمین، محمد بن صالح (1427). فتح ذی الجلال والإکرام بشرح بلوغ المرام، قاهره: المکتبة الإسلامیة للنشر والتوزیع.
16.  ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (بی‌تا). تفسیر القرآن العظیم، قاهره: دار طیبة للنشر والتوزیع.
17.  ابن منظور، محمد بن مکرم (1414). لسان ‌العرب، بیروت: دار صادر.
18.  أبو الفداء، إسماعیل حقی بن مصطفى (بی‌تا‌). من لطائف و أسرار: تفسیر روح البیان من جواهر المعانی، (بی‌جا)
19.  انجری، أحمد بن محمد (1419). البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، قاهره: الدکتور حسن عباس زکی.
20.  البانی، محمد ناصر الدین (1415). سلسلة الأحادیث الصحیحة و شیء من فقهها و فوائدها، ریاض: مکتبة المعارف للنشر والتوزیع.
21.  البانی، محمد ناصر الدین (1431). موسوعة العلامة الإمام مجدد العصر محمد ناصر الدین الألبانی، صنعاء: مرکز النعمان للبحوث والدراسات الإسلامیة و تحقیق التراث والترجمة.
22.  البانی، محمد ناصر الدین (2005). تمام المنة فی التعلیق على فقه السنة، ریاض: دار الرایة.
23.  البانی، محمد ناصر الدین (بی‌تا الف‌). دروس للشیخ محمد ناصر الدین الألبانی، بی‌جا: بی‌نا.
24.  البانی، محمد ناصر الدین (بی‌تا ب‌). سلسلة الهدى والنور، بی‌جا: بی‌نا.
25.  بخاری، محمد (1422). صحیح البخاری، بیروت: دار طوق النجاة.
26.  بن باز، عبد العزیز (1428). فتاوى نور على الدرب، ریاض: الرئاسة العامة للبحوث العلمیة والإفتاء.
27.  تفتازانی، سعد الدین (1409). شرح المقاصد، قم: الشریف الرضی.
28.  تمیمی، محمد بن خلیفه (1419). معتقد اهل السنة والجماعة فی توحید الاسماء والصفات، ریاض: اضواء السلف.
29.  تمیمی، محمد بن عبد الوهاب (بی‌تا). هذه مسائل لخصها الإمام الشیخ محمد بن عبد الوهاب من کلام شیخ الإسلام أحمد بن عبد الحلیم بن عبد السلام بن تیمیة، ریاض: جامعة الأمام محمد بن سعود.
30.  ثعلبی، احمد بن ابراهیم (1436). الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، عربستان: دار التفسیر
31.  الجامعة الإسلامیة بالمدینة النبویة (بی‌تا). مجلة الجامعة الإسلامیة بالمدینة النبویة.
32.  جرجانی، علی بن محمد (1370). التعریفات‌، تهران: ناصر خسرو.
33.  حسین زاده، محمد (1390). نگاهی معرفت شناختی به وحی، الهام، تجربه دینی و عرفانی و فطرت، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)
34.  حسین‌علی، حسن (1400). «بررسی دیدگاه وهابیان در باب فطری‌بودن توحید ربوبی و تلازم آن با ایمان مشرکان به یکتایی خداوند در ربوبیت»، در: سراج منیر، ش۴۴، ص29-44.
35.  حلبی، أحمد بن یوسف (بی‌تا). الدر المصون فی علوم الکتاب المکنون، دمشق: دار القلم.
36.  حوشان، یوسف بن حمود (1418). مسائل العقیدة فی کتاب التوحید من صحیح الإمام البخاری، ریاض: جامعة الملک سعود.
37.  خطیب، عبد الکریم (بی‌تا). التفسیر القرآنی للقرآن، قاهره: دار الفکر العربی.
38.  رازی، محمد بن أبی بکر (1420). مختار الصحاح، بیروت: المکتبة العصریة.
39.  سمرقندی، نصر بن محمد (بی‌تا). تفسیر السمرقندی= بحر العلوم، بیروت: دار الکتب العلمیة.
40.  طبری، محمد بن جریر (1420). جامع البیان فی تأویل القرآن، بیروت: مؤسسة الرسالة.
41.  طنطاوی، محمد سید (1998). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، الفجالة: دار نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزیع.
42.  طیبی، الحسین بن عبد الله (1434). فتوح الغیب فی الکشف عن قناع الریب، دبی: جائزة دبی الدولیة للقرآن الکریم.
43.  علماء نجد (1417). الدرر السنیة فی الأجوبة النجدیة، بی‌جا: مکتبة الشاملة.
44.  علماء نجد الأعلام (1344). مجموعة الرسائل والمسائل النجدیة، قاهره: مطبعة المنار.
45.  عونی، حاتم بن عارف (2022). مفهوم شرک العبادة، بیروت: مرکز نماء للبحوث والدراسات.
46.  فوزان، صالح بن فوزان (1420). الارشاد الی صحیح الاعتقاد والرد علی اهل الشرک والالحاد، دمام: دار ابن جوزی.
47.  فوزان، صالح بن فوزان (1423). التوحید، ریاض: وزارة الشؤون الإسلامیة والأوقاف والدعوة والإرشاد.
48.  فوزان، صالح بن فوزان (بی‌تا). شرح عقیدة الإمام المجدد محمد بن عبد الوهاب، ریاض: مکتبة دار المنهاج.
49.  قصاب، محمد بن علی (1424). النکت الدالة على البیان فی أنواع العلوم والأحکام، دمام و جیزه: دار القیم، دار ابن عفان.
50.  کریمی‌راد، محمد؛ حاجی‌شمسایی، رضا؛ مرادی مکی، مجتبی (1404). «تحلیل انتقادی دلایل ابن‌تیمیه در جبرانگاری بین ایمان و فطرت با تأکید بر توحید ربوبی»، در: پژوهش‌نامۀ مذاهب کلامی، ش۸.
51.  مراغی، احمد مصطفی (بی‌تا). تفسیر الشیخ المراغى، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
52.  نابلسی، محمد راتب. (1437). تفسیر النابلسی، عمان: مؤسسة الفرسان.
53.  ناصری، محمد الملکی (1405). التیسیر فی أحادیث التفسیر، بیروت: دار الغرب الإسلامی.
54.  نجدی، محمد بن عبد الوهاب (1418). کشف الشبهات، ریاض: وزارة الشؤون الإسلامیة والأوقاف والدعوة والإرشاد.
55.  نسائی، أحمد بن شعیب (1421). السنن الکبرى، بیروت: مؤسسة الرسالة.
56.  نیشابوری، حسن بن محمد (1416). تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان، بیروت: دار الکتب العلمیة.
57.  واحدی، علی بن أحمد (1430). التفسیر البسیط، ریاض: عمادة البحث العلمی.
58.  یسری، محمد (1427). مبادئ و مقدمات علم التوحید عند أهل السنة والجماعة، بی‌جا: بی‌نا.