پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

بازتعریفی از طالبان در پرتو آموزه‌های دینی و نظام حکمرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش پژوه سطح3 مدرسه علمیه عالی نواب رشته تخصصی کلام اسلامی
2 مدرس سطوح عالی حوزه علمیه خراسان
3 دکتری مدرسی معارف اسلامی، دانشگاه تهران، و استاد تخصصی حوزه فرق و مذاهب حوزه علمیه قم ایران
چکیده
بازشناسی ماهیت هستی‌شناسانۀ طالبان، به‌ویژه پس از استقرار مجدد در ساختار قدرت، همواره دستخوش تعاریف تقلیل‌گرایانه بوده است. غالب آثار پژوهشی موجود، این پدیده را در دوگانۀ «قومیت‌گرایی پشتون» یا «فرقه‌گرایی مذهبی» محصور کرده‌اند؛ رهیافتی که به دلیل انطباق‌نداشتن با واقعیت‌های میدانی و الگوی حکمرانی فعلی دچار گسست تحلیلی شده است. مسئلۀ اصلی این پژوهش نارسایی همین تعاریف موجود و لزوم بازشناسی دقیق این جریان فراتر از برچسب‌های رایج و ارائۀ تعریفی جامع از هویت طالبان است که توانایی تبیین کنش‌های سیاسی و ساختار دولت‌سازی آن‌ها را داشته باشد. روش تحقیق در این مقاله توصیفی‌تحلیلی با اتخاذ رویکرد «درون‌گفتمانی» است؛ بدین معنا که به‌ جای اتکا بر تحلیل‌های برون‌نگر، مؤلفه‌های هویتی این جریان از طریق واکاوی عمیق اسناد راهبردی، متون فقهی و سخنان رهبران امارت اسلامی استخراج شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد طالبان «گروهی با دغدغۀ تشکیل حکومت و هدفِ اجرای شریعت بر بستر فقه حنفی و کلام دیوبندی» است که ذیل عنوان «طرحِ دولت‌سازی مبتنی بر سیاست شرعیه» و با خروج جریان‌های سکولار و وهابی از دایرۀ هویت خود، با هفت دلیل متقن اثبات می‌شود: ۱. سخنان مؤسس در نفی دولت ائتلافی و تأکید بر خلوص عقیدتی؛ ۲. بازتولید نظریۀ احیای خلافت شاه‌ولی‌الله در مدارس دیوبندی؛ ۳. انطباق کامل لایه‌های کلامی، فقهی و سیاسی؛ ۴. عملکرد فراقومی در حکمرانی با انتصاب متخصصان و غیرپشتون‌ها؛ ۵. نگاه ابزاری به امنیت و وحدت ارضی برای اجرای شریعت؛ ۶. تقابل بنیادین با دموکراسی غربی؛ و ۷. بسامد معنادار شعارهای سه‌گانۀ «امارت، شریعت و امنیت». مجموع این شواهد، طالبان را جریانی فراتر از قومیت و با هدف نفی طاغوت و تأسیس نظام متمرکز شرعی معرفی می‌کند.
کلیدواژه‌ها

1.     ابوطالبی، عباس (1396). مبانی فکری جنبش طالبان، تهران: پیام ایرانیان، چاپ اول.
2.     جمالی، جواد (1390). افراط‌گرایی در پاکستان: مبانی، عملکرد و چشم‌انداز، تهران: نشر مؤسسۀ مطالعات اندیشه‌سازان نور.
3.     حسنی ندوی، ابوالحسن علی (بی‌تا). حضرت مولانا محمد الیاس اوران کی دینی دعوت، کراچی: مجلس نشریات اسلام.
4.     حقانی، حفیظ‌الله (1997). طالبان أفغانستان: من حلم الملا إلی إمارة المؤمنین، اسلام‌آباد: مؤسسۀ مطالعات سیاسی.
5.     حقانی، عبد الحکیم (1443). الامارة الاسلامیة و نظامها، بی‌جا: مکتبة دار العلوم الشرعیة.
6.     حقانی، عبد الحکیم (2021). تتمة النظام فی تاریخ القضاء فی الإسلام من العهد النبوی الی عهد الإمارة الإسلامیة، بیروت: المکتبة الهاشمیة.
7.     خاوری، عبدالله (1402). «ریشه‌های اندیشۀ سیاسی و مذهبی طالبان افغانستان (1996-2001)»، در: پژوهش‌نامۀ ایرانی سیاست بین‌الملل، ش1، ص299-321.
8.     دانش، احمدرضا (1398). «مبانی فکری‌ایدئولوژیک گروه طالبان: بنیادگرایی اسلامی و مکتب دیوبند»، انتشارات اندیشه معاصر، ش18، ص59-76.
9.     دهلوی، احمد بن عبد الرحیم (بی‌تا). عقد الجید فی أحکام الاجتهاد والتقلید، قاهره: المطبعة السلفیة.
10. رشید، احمد (1379). طالبان: اسلام، نفت و بازی بزرگ جدید، ترجمۀ: اسدالله شفایی و صادق باقری، تهران: دانش هستی.
11. رفیعی، محمدطاهر (1395). طالبان، قم: دار الاعلام لمدرسة اهل البیت (ع).
12. سرخی خوزانی، سعید (1401). بازشناخت خاستگاه و تحلیل مبانی اعتقادی کلام سیاسی و اجتماعی طالبان، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد کلام اسلامی، استاد راهنما: علی کربلایی پازوکی، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
13. سعید، قاری عبدالستار (1445). امارت‌شناسی، ترجمۀ: سید نورمحمد محبی کورابی، کابل: ریاست انتشارات کتب بیهقی.
14. سعیدی، علی‌جان (1401). «تحلیل گفتمان اسلام‌گرایی طالبان: مبانی فکری و باورهای قومی»، در: مطالعات اندیشۀ معاصر مسلمین، ش16، ص239-266.
15. شاه‌قلعه، صفی‌الله (1391). «مبانی فکری ضدیت طالبانیسم پاکستان با شیعیان»، در: مطالعات سیاسی جهان اسلام، ش2، ص93-112.
16. الصمود (1438). ش142.
17. عثمانی، محمدتقی (1382). اندیشه‌های سیاسی اشرف علی تهانوی، ترجمۀ: عبدالغنی شیخ‌جامی، زاهدان: صدیقی.
18. العییری، یوسف بن صالح (1442). المیزان لحرکة طالبان، بی‌جا: مرکز الدراسات والبحوث الاسلامیة.
19. فروزش، سینا (1404). «واکاوی مبانی اعتقادات فکری‌مذهبی و رویکرد کلامی طالبان»، در: پژوهش‌های اعتقادی‌کلامی، ش58، ص135-156.
20. مرجو، عبدالمسقط (1399). بررسی ریشه‌های تاریخی فکری و اعتقادی بنیادگرایی طالبان در افغانستان، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، استاد راهنما: حمید اسکندری، سیستان و بلوچستان: دانشگاه سیستان و بلوچستان.
21. نشریۀ شریعت (137۵). ارگان انتشاراتی طالبان، س1، دوشنبه 6 می 1992.
22. https://af.shafaqna.com/FA/544821
23. https://didpress.com/123407
24. https://www.gpb.org/news/2020/09/12/afghanistan-taliban-talks-begin-in-attempt-end-19-years-of-bloodshed