پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

تحلیل مبانی مشروعیت سیاسی در نظریه‌های امارت اسلامی و ولایت فقیه: بررسی آرای امام خمینی و عبدالحکیم حقانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشگاه ادیان و مذاهب
چکیده
نظریه‌های «ولایت فقیه» و «امارت اسلامی طالبان» دو الگوی متفاوت از حاکمیت اسلامی در عصر معاصر ارائه می‌کنند که گرچه در هدف اعلامی‌شان، یعنی تحقق حاکمیت شریعت و نفی سکولاریسم، اشتراکاتی دارند، اما در مبانی معرفتی، ساختارهای سیاسی و نگرش به انسان و جامعه، تفاوت‌های بنیادینی با هم دارند. مقالۀ حاضر با رویکرد توصیفی‌تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع معتبر فقهی و کلامی، در صدد مقایسۀ این دو نظریه است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد گرچه هر دو نظریه در گفتمان حاکمیت دینی جای می‌گیرند و در مواجهه با تمدن غرب، الگوهای مشابهی از مقاومت مطرح می‌کنند، اما نظریۀ ولایت فقیه، مبتنی بر عقلانیت اجتهادی، مشروعیت الهی ، نهادگرایی و مشارکت مردم در حاکمیت طراحی شده، در حالی ‌که امارت اسلامی طالبان، مبتنی بر فقه سنتی اهل سنت، مشروعیت بیعتی، رویکرد اقتدارگرا و حذف مشارکت عمومی در ساخت قدرت شکل گرفته ‌است. از این‌رو، این دو نظریه نه‌فقط در ساختار سیاسی، بلکه در جهان‌بینی، فلسفۀ حکومت و چشم‌انداز تمدنی، در دو مسیر کاملاً متفاوت حرکت می‌کنند. تحلیل این تفاوت‌ها می‌تواند درک عمیق‌تری از جریان‌های اسلامی معاصر فراهم آورد و راهبردهای تعامل با جریان‌های اهل سنت را واقع‌بینانه‌تر و دقیق‌تر سامان دهد.
کلیدواژه‌ها

1.      قرآن کریم.
2.      آیتی، عبدالقیوم (1399). «واکاوی و تحلیل ساختار نظام سیاسی گروه طالبان»، در: زبان و فرهنگ ملل، س3، ش1، ص289-315.
3.      ابن‌خلدون، عبدالرحمن (بی‌تا). مقدمه، ترجمهٔ: محمد پروین گنابادی، تهران: علمی‌فرهنگی.
4.      ابن فارس، احمد (بی‌تا). معجم مقاییس اللغة، بیروت: دار الفکر.
5.      ابن منظور، محمد بن مکرم (1414). لسان العرب، بیروت: دار صادر.
6.      انصاری، مرتضی (1415). کتاب القضاء والشهادات، کنگرۀ جهانی بزرگ‌داشت شیخ اعظم مرتضی انصاری.
7.      باقری، اسماعیل (1402). «نگاهی به ساختار حکومتی طالبان کنونی»، در: مطالعات راهبردی جهان اسلام، ش95، ص103-134.
8.      بلاذری، احمد بن یحیی (1402). فتوح البلدان، بیروت: دار الفکر.
9.      بن بیه، عبدالله (2015). فقه الدولة فی الإسلام، قطر: مرکز سیاست و قانون اسلامی.
10.  جمشیدی مهر، پرویز؛ بهرامی، حمزه‌علی (1402). «مقایسۀ تحلیلی اندیشۀ سیاسی شیعه و سلفی با تمرکز بر مدل ولایت فقیه و مدل امارت اسلامی طالبان»، در: اندیشۀ سیاسی در اسلام، ش35، ص33-62.
11.  جوادی آملی، عبدالله (1382). ولایت فقیه، ولایت فقاهت و عدالت، قم: اسراء.
12.  حاج‌حسینیان، مسعود (1401). «مشروعیت حکومت اسلامی از منظر تشیع و اهل سنت»، در: فقه و تاریخ تمدن، س8، ش4، ص45-58.
13.  حائری، سید کاظم (1414). ولایة الأمر فی عصر الغیبة، قم: مجمع فکر اسلامی.
14.  حسینی تهرانی، سید محمدحسین (1414). ولایت فقیه در حکومت اسلام، مشهد: علامه طباطبایی.
15.  حسینی زبیدی، مرتضی (1414). تاج العروس، بیروت: دار الهدایة.
16.  حقانی، عبد الحکیم (1401). الامارة الاسلامیة و نظامها، قندهار: دار العلوم الشرعیة.
17.  حلّی، ابن ادریس (1410). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
18.  حلّی، حسن بن یوسف (1410). المختلف الشیعة فی احکام الشریعة، قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
19.  حلّی، نجم‌الدین (1417). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، قم: اسماعیلیان.
20.  خمینی، سید روح‌الله (1348). ولایت فقیه، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
21.  خمینی، سید روح‌الله (1379/1421). کتاب البیع، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
22.  داودی، مائده؛ برزگر، کیهان؛ کیانی، داود (1402). «قدرت‌یابی طالبان و رویکرد جمهوری اسلامی ایران»، در: مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام، ش16، ص139-161.
23.  دهخدا، علی‌اکبر (بی‌تا). لغت‌نامۀ دهخدا، تهران: دانشگاه تهران.
24.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد (بی‌تا). مفردات الفاظ القرآن، قم: دارالعلم.
25.  رضا، محمد رشید (1374). تفسیر المنار، بیروت: دار المعرفة.
26.  رها، محمود (بی‌تا). بازگشت به تاریکی، کابل: مرکز مطالعات راهبردی.
27.  زحیلی، وهبه (بی‌تا). الفقه الاسلامی و أدلته، دمشق: دار الفکر.
28.  زهری، خالد (1391). «بررسی تطبیقی خلافت در فقه سیاسی اهل سنت با نظریۀ ولایت فقیه از نگاه شیعه»، در: مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)، ش27، ص34-56.
29.  ساوه درودی، مصطفی (1400). «ظهور مجدد طالبان و تأثیر آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران: تهدید یا فرصت»، در: مطالعات دولت‌پژوهی در جمهوری اسلامی ایران، س7، ش3، ص145-170.
30.  سبحانی، جعفر (1385). ولایت تکوینی و تشریعی از دیدگاه علم و فلسفه، قم: مؤسسۀ امام صادق (ع).
31.  سرافراز، رضا (1397). جنبش طالبان از ظهور تا افول، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
32.  شفیعی سروستانی، اسماعیل؛ بطحایی، سید یحیی؛ اسماعیلی، بشیر (1403). «بررسی گفتمان طالبان در امارت اسلامی افغانستان و پیامدهای آن برای حکمرانی در ایران»، در: رهیافت انقلاب اسلامی، ش67، ص325-348.
33.  شیرازی، سید محمد (بی‌تا). نقش مدیریت در پیشرفت ملت‌ها، بیروت: دار الهادی.
34.  قاضی عبد الجبار، عبد الجبار بن احمد (1958). المغنی فی أبواب التوحید والعدل، قاهره: دار الفکر العربی.
35.  قرشی، علی‌اکبر (بی‌تا). قاموس قرآن، قم: دار الکتب الإسلامیة.
36.  قرضاوی، یوسف (2005). من فقه الدولة فی الإسلام، قاهره: دار الشروق.
37.  قمی، میرزا ابوالقاسم (بی‌تا). قوانین الاصول، قم: آل البیت (ع).
38.  کلانتری، ابراهیم؛ آل‌نبی، سید محسن (1397). «بررسی تطبیقی نظریۀ ولایت فقیه از نگاه شیعه و اهل سنت»، در: پژوهش‌های انقلاب اسلامی، دوره 7، ش3 (26)، ص143-166.
39.  ماوردی، علی بن محمد (1406). الاحکام السلطانیة، بیروت: دار الفکر.
40.  مسجدجامعی، سید محمد (1401). افغانستان و طالبان جدید، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
41.  مصباح یزدی، محمدتقی (1388). نگاهی گذرا به ولایت فقیه، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
42.  مصباح یزدی، محمدتقی (بی‌تا). نظریۀ سیاسی اسلام، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
43.  مطهری، مرتضی (1370). نهضت‌های اسلامی در صدسالۀ اخیر، تهران: صدرا.
44.  مفید، محمد بن محمد (1372). المقنعة، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
45.  نجفی، محمدحسن (1404). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
46.  نراقی، احمد (1417). عوائد الایام، قم: دار الاحیاء.
47.  همتی، حسین (1403). «سیر تحولات طالبان: بررسی تطبیقی رویکرد طالبان از 1994 تا 2021»، در: دانش‌نامۀ علوم سیاسی، س5، ش14، ص2-33.
48.  صادقی، هادی. (1382 ه.ش). درآمدی بر کلام جدید. تهران: انتشارات کتاب طه.
49.  زمخشری، محمود بن عمر. (1399ه.ق). اساس البلاغه. بیروت لبنان: انتشارات دار صادر.
50.  جمعى از پژوهشگران، زیـر نظـر سیدمحمود هاشمى‌شاهرودى، موسوعـة الفقه الإسلامی طبقاً لمذهب أهل‌البیت ع‌، قم، مؤسسۀ دایرة‌المعارف فقـه اسلامى، 1423ق.‌
51.  ابوالصلاح حلبی، 1403،الکافی فی الفقه،کتابخانه امیرالمومنین اصفهان.
52.  حلّی، نجم‌الدین (1409). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، قم: اسماعیلیان.
53.  عاملی، علی بن حسین(محقق‌کرکی)، رسائل المحقق الکرکی، قم، بی‌نا، 1409ق.
54.  ابن تیمیه،1406 ، منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة والقدریة، دارالکتب العلمیة – بیروت.
55.  غزالی، 1405، احیاء العلوم، داراحیاءالتراث العربی،بیروت.
56.  اشعری، 1411،مقالات الاسلامیین،المکتبه العصریه،بیروت.
57.  ابن‌حجر، بی‌تا، فتح الباری بشرح صحیح البخاری،چاپ دارالسلام.
58.  خمینی، ولایت فقیه، موسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینی، 1377.
59.  طباطبایی،محمد حسین، 1417ق،دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،الطبعه الخامسه.
60.  فخر رازی، 1041،تفسیر کبیر،بیروت،دارالکتب العلمیه.
61.  ماتریدی، 1417،التوحید،دارالکتب العلمیه بیروت.
62.  حسن الترابی، ۱۹۹۰، الشوری و الدیمقراطیه،بیروت
قرشی، سیدعلی‌اکبـر، قاموس قرآن، تهران ، دارالکتب الاسلامیه، 1371