پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

تحلیل انتقادی دیدگاه عبدالحکیم حقانی درباره مشروعیت انتخابات در اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری شیعه شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب قم ایران
2 دانشیار گروه شیعه شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب قم ایران
چکیده
این پژوهش انتقادات عبدالحکیم حقانی از انتخابات به ‎عنوان روشی مشروع برای تعیین حاکم در اسلام را بررسی می‌کند. حقانی مشروعیت انتخابات را به دلیل نبود نص صریح، فقدان سابقۀ تاریخی در سیرۀ سلف، ماهیت وارداتی، و نگرانی‌هایی از قبیل تفرقه، اسراف، وعده‌های دروغین و مغایرت با حاکمیت الهی به پرسش می‌کشد. این پژوهش با روش تحلیلی‌انتقادی، استدلال‌های وی را با اتکا به آرای متفکران برجستۀ اهل سنت بررسی می‌کند و رویکرد جایگزین وی، یعنی نظریۀ تغلب، را بر اساس همان معیارها می‌سنجد. نتایج نشان می‌دهد استدلال‌های او با انتقادات اساسی روبه‌رو است. اسلام در حوزۀ حکومت اصول کلی را بیان کرده و تشخیص جزئیات را به اجتهاد فقها سپرده است. سیرۀ صحابه هم نافی ابتکار در روش‌های نوین نیست و انتخابات به‌ عنوان پدیده‌ای اجتماعی و سیاسی، قابل انطباق با ارزش‌های اسلامی است. همچنین، نگرانی‌هایی مانند اختلاف‌افکنی و اسراف، ذاتیِ انتخابات نیست و می‌توان با تدابیر مناسب از آن پیش‌گیری کرد. مهم‌تر آنکه، نظریۀ تغلب، نه‌فقط راه‌حلی برای مشکلاتی که حقانی مطرح کرده است ندارد، بلکه خود به‌مراتب بیشتر همان مشکلات را تشدید می‌کند و پیامدهای ویرانگری چون جنگ، نقض حقوق بشر و تخریب اقتصادی در پی دارد.
کلیدواژه‌ها

1.      قرآن کریم.
2.      نهج البلاغه.
3.      احمدی، محمدامین (۱۳۹۷). از اقتدارگرایی تا مردم‌سالاری، کابل: ابن‌سینا.
4.      بشیریه، حسین (۱۳۸۶). آموزش دانش سیاسی، تهران: نگاه معاصر.
5.      البنا‌ء، حسن (1948). مجموعه رسائل الامام الشهید حسن البنا، قاهره: دار الشهاب.
6.      حسینی، سید موسی (۱۳۸۰). «دیدگاه قرآن دربارۀ مشارکت سیاسی زنان»، در: پژوهش‎های قرآنی، ش۲۵-۲۶، ص۱۷۰-۱۸۳.
7.      حقانی، عبد الحکیم (۱۴۴۳). الامارة الاسلامیة و نظامها، بی‌جا: مکتبة دار العلوم الشرعیة.
8.      رضا، محمد رشید (۱۴۱۴). تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت: دار المعرفة.
9.      رضا، محمد رشید (۱۴۳۱). الخلافة او الامامة العظمی، قاهره: الزهراء للاعلام العربی.
10.  زحیلی، وهبه (۱۹۸۵). الفقه الإسلامی و أدلته، دمشق: دار الفکر.
11.  صالحی، عبدالکبیر (۱۴۰۲). جستاری در الهی ات طالبانی؛ دیوبندیسم با طعم پشتونوالی، انگلستان: انستیتو مطالعات استراتژیک افغانستان.
12.  طاهری، محمدحنیف (۱۴۰۱). «طالبان و تشکیل دولت لویاتان قومی‌مذهبی در افغانستان»، در: پرتو خرد، ش۲۳، ص۷۷-۱۰۲.
13.  غرایبه، ابراهیم (۱۳۸۲). «اسلام و سلطۀ سیاسی از دیدگاه رشید رضا»، ترجمۀ: علی محمدی، در: کتاب ماه، ش۷۳-۷۴، ص۹۰-۹۳.
14.  غزالی، ابو حامد (۱۴۲۱). المستصفی من علم الأصول، تحقیق: حمزة بن زهیر حافظ، مدینه: شرکة المدینة المنورة للطباعة.
15.  قرضاوی، یوسف (۱۴۱۵). فقه سیاسی، ترجمۀ: عبدالعزیز سلیمی، تهران: احسان.
16.  کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۹۳). الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
17.  ممتازنیا، محمدسعید (۱۳۹۱). «بررسی فقهی‌حقوقی دیدگاه محمد عبده پیرامون حکومت»، در: پژوهش‌نامۀ فقهی، ش1، ص۶۱-۷۸.
18.  مناقبی، محمدتقی (۱۴۰۱). «مروری بر کتاب الامارة الاسلامیة و نظامها»، در: صدای زنان افغانستان، بازیابی‎شده در ۲۵/7/1404، در:
https://voiceow.com/fa/%d8%a8c/2/11/2025
19.  هدایت، محمد (۱۳۷۸). القاعده به مثابۀ جریانی مدرن، قم: جامعة المصطفی العالمیة.
20.   Butt, John (2023). A Taleban Theory of State: A Review of the Chief Justice's Book of Jurisprudence, Afghan Analysts Network.