پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

نقش امامانِ اهل بیت در پذیرش و تعمیق باورهای اسلامی در ایران، قرن اول تا نیمۀ قرن سوم هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم اجتماعی؛ دانشکده مطالعات ملل اسلامی؛ دانشگاه ادیان و مذاهب؛ قم؛ ایران.
2 استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشکدۀ مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 دانش آموخته کارشناسی ارشد مدرسی معارف، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران
چکیده
ورود اسلام به ایران، فراتر از تحولی سیاسی، نوعی دگرگونی عمیق هویتی بود. با این حال، نقش دقیق امامت و اهل بیت( به عنوان محور اصلی این فرآیند تعمیق باورها، کمتر به صورت نظام‌مند بررسی شده است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که: امامت و سیرۀ اهل بیت( چگونه به پذیرش و تعمیق باورهای اسلامی در ایران، در دورۀ ۲۵۰ سالۀ حضورشان، منجر شد؟ این تحقیق با روش توصیفی‌تحلیلی و با استناد به منابع کتاب‌خانه‌ای معتبر، این فرآیند تاریخی را به صورت نظام‌مند تحلیل می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نقش اهل‌بیت( در این فرآیند چندوجهی بوده است: در مرحلۀ اول، خلافت امام علی% در کوفه با الگوی عملی عدالت و برابری، جذابیت اولیۀ اسلام را برای ایرانیان تقویت کرد. در مرحلۀ دوم، واقعۀ عاشورا و آیین‌های عزاداری پیوند عاطفی و معنوی عمیقی با این خاندان به وجود آورد و اسلام را به هویتی جمعی تبدیل کرد. در نهایت، فعالیت‌های علمی امامان باقر و صادق'، نهاد وکالت، مهاجرت سادات و سفر امام رضا% به خراسان، نه‌فقط در مراکز غربی و مرکزی ایران و خراسان بزرگ تأثیرگذار بود، بلکه در نقاط دوردست ایران، یعنی سیستان و آذربایجان، هم پایه‌های فکری و سازمانی این باورها را استوار کرد. نتیجه آنکه، تعالیم و سیرۀ اهل بیت( به سبب همخوانی با روحیۀ عدالت‌خواهی و معنویت‌جوی ایرانیان، نقش کلیدی در تبدیل اسلام از دینی نوظهور به بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت دینی و فرهنگی ایران ایفا کرد.
کلیدواژه‌ها

منابع
1.      ابن بابویه قمی (شیخ صدوق)، محمد بن علی (1371). من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
2.      ابن بابویه قمی (شیخ صدوق)، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
3.      ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (۱۹۸۴). تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر.
4.      ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد (۱۹۸۸). مقدمه، بیروت: دار الفکر.
5.      ابن سعد، محمد (1990). طبقات الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیة.
6.      ابن عبد البر، یوسف بن عبد الله (۱۹۹۲). الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، بیروت: دار الجیل.
7.      ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1986). البدایة والنهایة، بیروت: دار الفکر.
8.      ابن ندیم، محمد بن اسحاق (۱۳۴۷). الفهرست، تهران: کتاب‌خانۀ ابن‌سینا.
9.      ابن هشام، عبد الملک (۱۹۵۵). سیرة النبی، قاهره: دار الحدیث.
10.  ابوریحان بیرونی، محمد بن احمد (۱۳۸۰). آثار الباقیة، تهران: میراث مکتوب.
11.  احمدی، محمد (۱۳۹۱). «نقش اهل بیت( و شیعیان در شکل‌گیری فرهنگ و تمدن اسلامی»، در: https://B2n.ir/jh2435.
12.  بنی‌حسن، علی‌اصغر؛ مؤیدی، مجید (۱۴۰۰). «نقش امامت و حکومت علوی در ایجاد و تثبیت تمدّن اسلامی»، در: اسلام‌پژوهان، س8، ش18، ص99-126.
13.  بهار، محمدتقی (به کوشش) (بی‌تا). تاریخ سیستان، تهران: امیرکبیر.
14.  بیات، علی؛ یزدانی احمدآبادی، علی (۱۳۹۹). «بررسی فرآیند مفاهمه و مواجهۀ امامان شیعه( با فرهنگ ایرانی»، در: علم و تمدن در اسلام، ش۶، ص70-90.
15.  جعفریان، رسول (۱۳۸۷). تاریخ تشیع در ایران، تهران: نشر علم.
16.  حیدری‌نسب، محمدباقر (۱۴۰۲). «نگاهی به قیام مردم سیستان به خون‌خواهی امام حسین%»، در: B2n.ir/fw2359.
17.  رضایی، محمد (۱۴۰۱). تشیع در آذربایجان مبنای وحدت ملی ایران، در: https://B2n.ir/yw6783.
18.  زارع خورمیزی، محمدرضا (۱۳۹۱). شیعه در قرن چهارم هجری: عرصه‌ها و علل رشد، قم: آشیانۀ مهر.
19.  زمانی محجوب، حبیب (۱۳۸۸). «بررسی ورود اسلام به ایران»، در: تاریخ در آیینۀ پژوهش، ش۲۲، ص121-144.
20.  سید رضی (۱۳۸۰). نهج‌البلاغه، ترجمۀ: محمد دشتی، قم: الهادی.
21.  سیروسی القار، راضیه (۱۳۸۹). بررسی وضعیت شیعۀ امامیه در خراسان طی قرون پنجم و ششم هجری، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: محمدحسن الهی‌زاده، بیرجند: دانشگاه بیرجند.
22.  طباطبایی، محمدحسین (۱۳۸۵). شیعه در اسلام، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
23.  طبری، محمد بن جریر (بی‌تا). تاریخ الرسل والملوک، بیروت: دار التراث.
24.  فارسی ‌مدان، علی (1394). روش تبلیغی و تربیتی امام سجاد%، قم: عقیق عشق.
25.  فارسی‌مدان، علی؛ بطحائی، سید علی؛ موسوی، سید سجاد (1404). «بازشناسی وظیفهٔ حکومت اسلامی در تحقق باورهای کلامی در جامعه از منظر قرآن و سنت»، در: پژوهش‌نامۀ مذاهب کلامی، س4، ش6، ص31-53.
26.  فرحزادی، امیر؛ عسکرانی، محمدرضا (۱۴۰۱). «نهادهای علمی شیعیان امامیه در پنج قرن نخست هجری و نقش آن‌ها در تمدن اسلامی»، در: مطالعات میان‌رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی، س1، ش۴، ص105-127.
27.  فرهمندپور، فهیمه (1387). «باور عمومی شیعیان به اصل عمومی امامت و نقش آن در توسعۀ اقتدار اجتماعی ائمه (»، در: اندیشۀ نوین دینی، ش15، ص171-206.
28.  کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۵). الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
29.  مسعودی، علی بن حسین (۱۳۶۳). مروج الذهب، قم: دار الهجرة.
30.  موسوی بجنوردی، سید محمدکاظم (سرویراستار) (1362).  دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
31.  نجاشی، احمد بن علی (۱۳۶۵). رجال نجاشی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
32.  نجفی، محمدجواد (۱۳۹۲). «نقش اهل بیت در تعمیق اسلام در ایران»، در: تاریخ اسلام، ش۴۹.
33.  نعمانی، محمد بن ابراهیم (۱۳۹۷). الغیبة، قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
34.  هوازان، غلام‌رضا (۱۴۰۲). «هر استان ایران چند امام‌زاده دارد؟»، در: B2n.ir/ny8466.
35.  یاقوت حموی، یاقوت بن عبد الله (بی‌تا). معجم البلدان، بیروت: دار صادر.
36.   Kennedy, Hugh (2007). The Great Arab Conquests, London: Da Capo Press.
37.   Lewis, Bernard (1995). The Middle East: A Brief History of the Last 2000 Years, New York: Scribner.
38.   Madelung, Wilferd (1997). The Succession to Muhammad, Cambridge: Cambridge University Press.