پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

تحلیل انتقادی دلایل ابن‌تیمیه در جبرانگاری بین ایمان و فطرت با تأکید بر توحید ربوبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش پژوه سطح سه رشته تخصصی کلام اسلامی با گرایش سلفی پژوهی موسسه تخصصی آموزش عالی حوزوی ائمه اطهار(علیهم السلام)
2 دانش پژوه سطح چهار رشته کلام مقارن مزکز تخصصی آموزش عالی حوزوی ائمه اطهار(علیهم السلام)
3 مدرس سطوح عالی حوزه علمیه خراسان
چکیده
این پژوهش با هدف تحلیل و نقد دیدگاه ابن‌تیمیه دربارۀ پیوند ضروری فطرت و ایمان تدوین شده است. ضرورت پرداختن به این مسئله از پیامدهای کلامی و معرفت‌شناختی نظریۀ ابن‌تیمیه نشئت می‌گیرد که ایمان و معرفت به خالق را بدیهی، ضروری، ذاتی و انکارناپذیر می‌داند و آن را «ضروری بدیهی اولی» تلقی می‌کند که در سرشت انسان نهاده ‌شده است. این پژوهش از روش تحلیلی‌انتقادی برای بررسی مبانی نظری و استنادات قرآنی و حدیثی ابن‌تیمیه استفاده کرده است. مهم‌ترین یافته‌ها نشان می‌دهد که تأکید مطلق ابن‌تیمیه بر ضروری‌بودن و اجتناب‌ناپذیری این پیوند، که از آن به «جبرانگاری» تعبیر می‌کنیم، در مواجهه با پرسش‌های بنیادینی قرار می‌گیرد، از جمله: تناقض روش‌شناختی میان بدیهی‌انگاری ایمان و نیاز خود او به اقامۀ استدلال‌های عقلی، مغایرت با شواهد قرآنی دربارۀ انکار خالقیت از جانب دهریه و منکران، و دلالت‌نداشتن صریح آیات استنادی (مانند آیۀ میثاق و آیۀ فطرت) بر ضرورت تحقق ایمان فعلی، و دلالت آن بر سهولت معرفت و استعداد فطری. همچنین، ادلۀ حدیثی او از جهت سندی و دلالی مخدوش شناخته شد. در نتیجه، این پژوهش تمایز میان «استعداد فطری» (زمینۀ معرفت) و «ایمان ارادی» (تحقق معرفت) را تأیید می‌کند و نظریۀ ابن‌تیمیه را به دلیل گرایش به جبرانگاری معرفتی فاقد تبیینی جامع از اختیار و مسئولیت انسان در مسیر ایمان می‌داند.
کلیدواژه‌ها

منابع
1.      قرآن کریم.
2.      ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1403). الاستقامة، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
3.      ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1406). منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
4.      ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1411). درء تعارض العقل والنقل، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
5.      ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1416). الإیمان الأوسط، دمام: دار ابن الجوزی للنشر والتوزیع.
6.      ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1419). الجواب الصحیح لمن بدل دین المسیح، ریاض: دار العاصمة.
7.      ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1422). جامع الرسائل، ریاض: دار العطاء.
8.      ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1425). مجموع الفتاوی، مدینه: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
9.      ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1426 الف). الاستغاثة فی الرد علی البکری، ریاض: مکتبة دار المنهاج.
10.  ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1426 ب). بیان تلبیس الجهمیة فی تأسیس بدعهم الکلامیة، مدینه: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
11.  ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1429). التدمریة، ریاض: مکتبة العبیکان.
12.  ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1431). شرح لامیة، بی‌جا: بی‌نا.
13.  ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1440 الف). الانتصار لأهل الأثر المطبوع باسم «نقض المنطق»، بیروت: دار ابن حزم.
14.  ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1440 ب). الرد علی الشاذلی فی حزبیه، بیروت: دار ابن حزم.
15.  ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1440 ج). جامع المسائل، ریاض و بیروت: دار عطاءات العلم و دار ابن حزم.
16.  ابن جوزی، علی بن محمد (بی‌تا). زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت: دار الکتاب العربی.
17.  ابن حزم اندلسی، علی بن احمد (1431). الفصل فی الملل والأهواء والنحل، قاهره: مکتبة الخانجی.
18.  ابن عساکر، علی بن حسن (1415). تاریخ مدینة دمشق، دمشق: دار الفکر.
19.  ابن فارس، احمد (1399). معجم مقاییس اللغة، بیروت: دار الفکر.
20.  ابن قتیبه دینوری، عبد الله بن مسلم (1419). تأویل مختلف الحدیث، بیروت: المکتب الاسلامی.
21.  ابن کثیر، إسماعیل بن عمر (بی‌تا). تفسیر القرآن العظیم، ریاض: دار طیبة.
22.  ابن منظور، محمد بن مکرم (1414). لسان العرب، بیروت: دار صادر.
23.  ابن‌بابویه قمی (صدوق)، محمد بن علی (1418). الهدایة، قم: مؤسسه امام هادی (ع).
24.  باقلانی، محمد بن طیب (1407). تمهید الاوائل، بیروت: مؤسسة الکتب الثقافیة.
25.  ثوری، سفیان بن سعید (1403). تفسیر الثوری، بیروت: دار الکتب العلمیة.
26.  جرجانی، علی (1394). التعریفات، بیروت: دار الکتب العلمیة.
27.  جوهری، اسماعیل بن حماد (1407). الصحاح:‌ تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دار العلم.
28.  حاکم نیشابوری، مسلم بن حجاج (1334). صحیح مسلم، ترکیه: دار الطباعة العامرة.
29.  حسن، عثمان بن علی (1415). منهج الاستدلال علی مسائل الاعتقاد عند اهل السنة والجماعة، ریاض: مکتبة الرشد.
30.  خطابی، ابو سلیمان (1351). معالم السنن (شرح سنن أبی داود)، بی‌جا: بی‌نا.
31.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412). المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دار القلم.
32.  زبیدی، مرتضی (1373). تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار الفکر.
33.  زمخشری، محمود بن عمر (1407). تفسیر الکشاف، بیروت: دار الکتاب العربی.
34.  سمرقندی، نصر بن محمد (1431). تفسیر السمرقندی (بحر العلوم)، بی‌جا: بی‌نا.
35.  شافعی، محمد بن ادریس (1403). الام، بیروت: دار الفکر.
36.  شبر، عبد الله (1424). حق الیقین، قم: انوار الهدی.
37.  شوکانی، محمد بن عبد الله (1414). فتح القدیر، دمشق: دار ابن کثیر.
38.  طبری، محمد بن جریر (1422). تفسیر طبری، قاهره: دار هجر.
39.  عسکری، حسن بن عبد الله (1431). الفروق اللغویة، قاهره: دار العلم والثقافة للنشر والتوزیع.
40.  غزالی، محمد (بی‌تا). المنقذ من الضلال، قاهره: دار الکتب الحدیثة.
41.  فخر رازی، محمد بن عمر (1420). التفسیر الکبیر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
42.  فیومی مقری، احمد بن محمد (1418). المصباح المنیر، بیروت: المکتبة العصریة.
43.  قاضی عبدالجبار (1422). شرح الاصول الخمسة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
44.  قرطبی، محمد (1384). الجامع لأحکام القرآن، قاهره: دار الکتب المصریة.
45.  لالکائی، هبة الله بن حسن (1434). شرح أصول اعتقاد أهل السنة والجماعة، ریاض: دار طیبة.
46.  ماتریدی، محمد بن محمد (1426). تأویلات أهل السنة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
47.  ماتریدی، محمد بن محمد (بی‌تا). التوحید، اسکندریة: دار الجامعات المصریة.
48.  مجموعه مؤلفان (1387). مجموعه مقالات فارسی کنگرۀ بین‌المللی، قم: دارالحدیث.
49.  مصباح یزدی، محمدتقی (1366). آموزش عقاید، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
50.  نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (1375). شرح الاشارات و التنبیهات، قم: نشر البلاغة.
51.  https://mana.net/13823/