پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

بازخوانی تحلیلی جایگاه عقل در اندیشه شیخ احمد سرهندی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش پژوه سطح 3 رشته کلام اسلامی با گرایش سلفی پژوهی موسسه تخصصی آموزش عالی حوزوی ائمه اطهار (ع)
2 استادیار گروه جریان شناسی فکری فرهنگی جهان پژوهشکده بین المللی امام رضا جامعه المصطفی العالمیه نمایندگی خراسان ایران.
چکیده
پژوهش حاضر با هدف بررسی دقیق جایگاه عقل در منظومۀ فکری شیخ احمد سرهندی، یکی از اقطاب طریقت نقشبندیه و مشایخ دیوبندیۀ شبه‌قارۀ هند، انجام شده است. سرهندی ضمن اذعان به نقش محوری عقل در شناخت برخی حقایق دینی، مرزهای کاربرد آن را مشخص کرده و محدودیت‌هایی برایش قائل شده است. وی با بهره‌گیری از استدلال‌های عقلی، برخی از مبانی فلسفی را نقد کرده و در عین حال به تبیین و دفاع از اصول و مبانی تصوف و عرفان اسلامی اهتمام ورزیده است. این پژوهش با تحلیل عمیق آثار سرهندی و مقایسۀ اندیشۀ وی با دیدگاه سایر متفکران اسلامی تصویری روشن و جامع از جایگاه عقل در اندیشۀ او ترسیم می‌کند و نشان می‌دهد که رویکرد وی به عقل در مبانی کلامی ماتریدیه ریشه داشته و بر فهم صحیح و تأویل صفات خبری تأکید دارد. این رویکرد مبنای فکری مکتب دیوبند را هم تشکیل می‌دهد و در تقابل با دیدگاه‌های وهابیت قرار می‌گیرد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد سرهندی با رویکردی متعادل کوشیده است تعادلی میان عقل و نقل برقرار کند و از این طریق، آموزه‌های اسلامی را تبیین و از آن دفاع کند.
کلیدواژه‌ها

منابع
1.      قرآن کریم.
2.      ابن عبد الوهاب، محمد (بی‌تا). کشف الشبهات، بی‌جا: بی‌نا.
3.      ابن فارس، احمد (بی‌تا). معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبد السلام محمد هارون، بی‌جا: بی‌نا.
4.      ابن قدامه مقدسی، عبدا لله بن احمد (۲۰۰۲). روضة الناظر و جنة المناظر، بیروت: مؤسسة الریان.
5.      ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۴۰۴). الشفاء، قم: کتاب‌خانۀ آیت‌الله مرعشی.
6.      ابن‌عربی، محیی‌الدین (1387). فصوص الحکم، تصحیح و ترجمه: محمد خواجوی، تهران: مولوی.
7.      اشعری، ابوالحسن (۱۹۸۰). مقالات الاسلامیین، به کوشش: هلموت ریتر، وین: بی‌نا.
8.      أفغانی، شمس ‌الدین السلفی (1416). جهود علماء الحنفیة فی إبطال عقائد القبوریة، ج3، ریاض: دار الصمیعی.
9.      بغدادی، عبد القاهر بن طاهر (۱۴۰۱). الفرق بین الفرق، بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
10.  بیاضی، کمال ‌الدین احمد (۱۴۱۹). اشارات المرام من عبارات الامام، کراچی: قدیمی کتب‌خانه.
11.  جرجانی، علی بن محمد (۱۴۰۳). التعریفات، بیروت: دار الکتب العلمیة.
12.  جوهری، اسماعیل بن حماد (۱۴۰۷). الصحاح، بیروت: دار العلم للملایین.
13.  حربی، احمد بن عوض الله (۱۴۱۳). الماتریدیة: دراسةً و تقویماً، ریاض: دار العاصمة، الطبعة الاولی.
14.  حسنی طالبی، عبدالحی بن فخر الدین (1420). الإعلام بمن فی تاریخ الهند من الأعلام المسمی بـ نزهة الخواطر و بهجة المسامع والنواظر، ج5، بیروت: دار ابن حزم، الطبعة الاولی.
15.  حسنی ندوی، ابو الحسن علی (1414/1994). الإمام السرهندی: حیاته و أعماله، الجزء الثالث من سلسلة رجال الفکر والدعوة، کویت: دار القلم للنشر والتوزیع، الطبعة الثانیة.
16.  ری‌شهری، محمد (بی‌تا الف). دانش‌نامۀ عقاید اسلامی، ج۱، قم: دارالحدیث.
17.  سرهندی، احمد فاروقی (1383). مکتوبات امام ربانی حضرت مجدد الف ثانی، تهران: فاروق اعظم، چاپ اول.
18.  سرهندی، امام ربانی احمد (۱۹۶۵). مکاشفات عینیة مجددیة، کراچی: ادارهٔ مجددیه.
19.  سهارنفوری، خلیل احمد (۱۴۳۷). عقائد علماء اهل السنة الدیوبندیة ، تحقیق: سید طالب الرحمن، بی‌جا: مکتبة اهل السنة.
20.  شهرستانی، محمد بن عبد الکریم (۱۴۰۴). الملل والنحل، تحقیق: محمد سید کیلانی. بیروت: دار المعرفة.
21.  علی‌پور، فاطمه (1387). «جایگاه عقل نزد عالمان مسلمان»، در: پیک نور، س6، ش4، ص72-84.
22.  غزالی، محمد بن محمد (۱۴۱۷). المستصفی من علم الأصول، تحقیق: محمد سلیمان الأشقر، بیروت: مؤسسة الرسالة.
23.  غزالی، محمد بن محمد (۱۳۹۰). المنقذ من الضلال، ترجمه: سید ناصر طباطبایی، قم: مولا.
24.  غزالی، محمد بن محمد (بی‌تا). احیاء علوم الدین، بی‌جا: دار الکتاب العربی.
25.  فارابی، محمد بن محمد (۱۳۶۸). آراء اهل المدینة الفاضلة، تحقیق: البیر نصری نادر، بیروت: دار المشرق.
26.  ماتریدی، محمد بن محمد (1426). تأویلات اهل السنة، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.
27.  ماتریدی، محمد بن محمد (۱۴۲۶). کتاب التوحید، تحقیق: بکیر طوپال اوغلی، استانبول: دار صادر.
28.  ماتریدی، محمد بن محمد (بی‌تا). شرح فقه الاکبر، در: الرسائل السبعة، بی‌جا: بی‌نا.
29.  مقری، محمد طیب (1437). علماء دیوبند: عقیدة و منهجا، بی‌جا: مکتبة دار العلوم.
30.  میرانی، محمد امین آر. (۲۰۱۳). المختارات من مکتوبات الإمام الربانی السرهندی، بی‌جا: بی‌نا.
31.  نقشبندی، نوید (1399). «مدلول عقل و کارکردهای آن در اصول فقه اهل سنت»، در: مطالعات فقه و اصول، س3، ش2، ص53-71.