پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

ارزیابی انحصار دعوت انبیاء بر توحید الوهی از دیدگاه محمد بن عبدالوهاب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌پژوه سطح چهار، رشتۀ کلام تطبیقی بین‌المذاهب، مؤسسۀ آموزش عالی حوزوی ائمۀ اطه(ع)ار، مشهد، ایران.
2 استاد حوزه و دانشگاه.
چکیده
دعوت انبیای الهی و موضوع سخنان ایشان از مسائل مهم در دین اسلام است که از دیرباز محل گفت‌وگوی بزرگان مذاهب اسلامی بوده است. محمد بن عبدالوهاب با تأکید بر مسئلۀ توحید عبادی موضوع دعوت انبیا را در توحید الوهی منحصر کرده است. وی با تمسک به برخی آیات، از جمله آیۀ 36 سورۀ نحل، مشکل اصلی امت انبیا را صرفاً عبادت غیر الله می‌داند و هدف از فرستادن پیامبران و کتاب‌های آسمانی را از بین بردن شرک برمی‌شمرد. بر همین اساس، ملاک موحد یا مشرک‌بودن را دایرمدار توحید در عبادت می‌داند و با نگاهی ضدقرآنی و تشریع من دون الله، مسلمان را مشرک می‌شمرد و مشرکان عصر انبیا را موحد در توحید ربوبی می‌داند. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی این دیدگاه را بررسی و نقد می‌کند و نشان می‌دهد این باور مخالف آیات قرآن و ضد سنت نبوی و سخن متفکران اسلامی است که در آن‌ها اقسام گوناگون توحید در دعوت انبیا، از جمله دعوت به توحید ذاتی، دعوت به توحید ربوبی، دعوت به ربوبیت تشریعی خدای متعال، دعوت به تشکیل نظم و عدالت اجتماعی، برای انبیا ثابت شده است. همچنین، مشرکان عصر پیامبران برای بت‌ها تصرفات ربوبی قائل بودند و افزون بر شرک الوهی، شرک ربوبی و شرک ذاتی هم داشتند. لذا دعوت توحیدی انبیا نه‌فقط برای نفی الوهیت غیر الله نبوده، بلکه برای نفی شئون الوهی و ربوبی از غیر الله هم بوده است.
کلیدواژه‌ها

منابع
1.      قرآن کریم.
2.      ابن باز، عبدا لعزیز (1420). مجموع الفتاوی، ریاض: دار القاسم.
3.      ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1429). جواب الاعتراضات المصریة، مکة: دار عالم الفؤاد.
4.      ابن حنبل شیبانی، احمد (1421). مسند أحمد بن حنبل، تحقیق: شعیب الأرنؤوط، عادل مرشد والآخرون، بیروت، مؤسسة الرسالة، الطبعة الاولی.
5.      ابن عبد الوهاب، محمد (1412). الجواهر المضیة، ریاض: دار العاصمة.
6.      ابن عبد الوهاب، محمد (1418). کشف الشبهات، ریاض: وزارة الشؤون الإسلامیة والأوقاف والدعوة والإرشاد.
7.      ابن عبد الوهاب، محمد (1427). خمسون سؤالاً و جواباً فی العقیدة، موقع مشکاة الإسلامیة.
8.      ابن عبد الوهاب، محمد (بی‌تا الف). الرسالة المفیده، محقق: محمد بن عبد العزیز المانع، ریاض: رئاسة إدراة البحوث العلمیة والإفتاء والدعوة والإرشاد.
9.      ابن عبد الوهاب، محمد (بی‌تا ب). ثلاثة الاصول، محقق: ناصر بن عبد الله الطریم و غیره، ریاض: جامعة الأمام محمد بن سعود.
10.  ابن عبد الوهاب، محمد (بی‌‌تا ج). أصول الدین الإسلامی مع قواعده الأربع، مکة المکرمة: دار الحدیث الخیریة، بی‌تا.
11.  ابن عبد الوهاب، محمّد (بی‌تا د). الرسائل الشخصیة، تحقیق: صالح الفوزان و محمّد بن صالح العقیلی، ریاض: جامعة الإمام محمّد بن سعود.
12.  ابن عبد الوهاب، محمد (بی‌تا ه). موسوعة مؤلفات الإمام محمد بن عبد الوهاب، بی‌جا، مکتبة الشاملة میبدی.
13.  ابن عثیمین، محمد (1416). شرح کشف الشبهات و یلیه شرح الأصول الستة، إعداد: فهد بن ناصر بن إبراهیم السلیمان، ریاض: دار الثریا للنشر والتوزیع.
14.  ابن فارس، احمد (1404). معجم مقاییس اللغة، تحقیق و تصحیح: عبد السلام محمد هارون، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
15.  ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1420). تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: سامی بن محمد سلامه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
16.  ابن منظور، محمد بن مکرم (1408). لسان العرب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
17.  اردبیلی، سید عبدالغنی (1392). تقریرات فلسفۀ امام خمینی، تهران: تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
18.  ازهری، محمد بن احمد (2001). تهذیب اللغة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، الطبعة الاولی.
19.  بغوی، ابو محمد (1420). معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
20.  جامی، عبد الرحمن (1385). الدرة الفاخرة فی تحقیق مذهب الصوفیة والمتکلمین والحکماء المتقدمین، تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی.
21.  جوادی آملی، عبدالله (1396). تفسیر تسنیم، قم: مرکز نشر اسراء.
22.  حبیبی، خادم حسین (1390). نقد و بررسی اندیشه وهابیت در مسئلۀ توحید و لوازم آن، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
23.  حلی، یوسف بن مطهر (بی‌تا). شرح الباب الحادی عشر، بی‌جا: بی‌نا.
24.  خمینی، سید روح‌الله (1363). کشف الاسرار، بی‌جا: بی‌نا.
25.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412). مفردات الفاظ القرآن، دمشق: دار القلم.
26.  رعیتی، محمدرضا (1386). توحید عبادی از منظر امامیه و سلفیه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: احمد عابدی، استاد مشاور: علی الله‌بداشتی، قم: دانشگاه قم.
27.  زبیدی، محمد (بی‌تا). تاج العروس من جواهر القاموس، بی‌جا: دار الهدایة.
28.  الزیر، ولید بن صلاح الدین (1444). لئن سالتهم، کویت: دار المنهل.
29.  سبحانی، جعفر (1378). آیین وهابیت، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ نهم.
30.  سبحانی، جعفر (1437). التوحید والشرک فی القرآن الکریم، قم: مؤسسة الامام الصادق%.
31.  سقاف، حسن بن علی (1413). التندید بمن عدد التوحید، عمان: دار الامام النووی، الطبعة الثانیة.
32.  سقاف، حسن بن علی (1428). صحیح شرح العقیدة الطحاویة، بیروت: دار الامام الرواس.
33.  شوکانی، محمد (1414). فتح القدیر، دمشق: دار ابن کثیر.
34.  طباطبایی، محمدحسین (1377). تفسیر المیزان، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
35.  طباطبایی، محمدحسین (1386). نهایة الحکمة، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
36.  طبری، محمد بن جریر (1420). جامع البیان فی تأویل القرآن، بیروت: مؤسسة الرسالة.
37.  عابدی، احمد (1391). توحید و شرک در نگاه شیعه و وهابیت: بررسی و نقد افترائات دکتر قفاری بر مذهب شیعه، تهران: مشعر.
38.  علم‌الهدی، علی بن حسین (1405). رسائل الشریف المرتضی، الحدود والحقائق، مقدمه: احمد حسینی اشکوری، گردآورنده: مهدی رجایی، قم: دار القرآن الکریم.
39.  علی‌زادۀ موسوی، سید مهدی (1393). سلفی‌گری و وهابیت، قم: دفتر تبلیغات اسلانی
حوزۀ علمیۀ قم.
40.  عونی، حاتم بن عارف (2022). مفهوم شرک العبادة، قاهره و بیروت: بی‌نا، الطبعة الاولی.
41.  فخر الدین رازی، محمد بن عمر (1420). مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، الطبعة الثالثة.
42.  فراهیدی، خلیل بن احمد (بی‌تا). کتاب العین، تحقیق: مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، قم: دار الهجرة.
43.  فوده، سعید عبد اللطیف (1435). الشرح الکبیر علی العقیدة الطحاویة، بیروت: دار الذخایر.
44.  فیض کاشانی، محسن (1419). تفسیر صافی، تهران: دار الکتب العلمیة.
45.  قراملکی، محمدحسن (1379). حکومت دینی از منظر استاد شهید مطهری‌، تهران: مؤسسۀ دانش و اندیشۀ معاصر.
46.  قرطبی، محمد (1423). الجامع لأحکام القرآن، ریاض: دار عالم الکتب.
47.  مالک بن انس (1425). الموطأ، تحقیق: محمّد مصطفی الأعظمی، أبو ظبی: مؤسسة زائد بن سلطان آل نهیان للأعمال الخیریة والإنسانیة، الطبعة الاولی.
48.  محمدی ایلامی، رحیم (1393). توحید و شرک و صفات جمال و جلال الهی، تهران: کتاب آوا.
49.  مصباح یزدی، محمدتقی (1389). خداشناسی، تحقیق: امیررضا اشرفی، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
50.  مصباح یزدی، محمدتقی (1391). خداشناسی، کیهان‌شناسی، انسان‌شناسی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
51.  مصباح یزدی، محمدتقی (1396). آموزش فلسفه، تهران: چاپ و نشر بین‌الملل.
52.  مطهری، مرتضی (1380). نبوت، تهران: صدرا.
53.  ملکی میانجی، محمدباقر (1378). ترجمۀ توحید الامامیة، ترجمه: محمد بیابانی اسکویی، سید بهلول سجادی، تهران: مؤسسۀ نبأ.
54.  موسوی خوئی، سید ابوالقاسم (1974). البیان، قم: المطبعة العلمیة.
55.  موسوی، عباس (1390). اثبات توحید ربوبی در قرآن، قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
56.  نابلسی، عثمان مصطفی (2017). الرؤیة الوهابیة للتوحید و اقسامه، عمان: دار النور المبین، الطبعة الاولی.
57.  یعقوبی، احمد بن اسحاق (بی‌تا). تاریخ یعقوبی، بی‌جا: بی‌نا.