پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

بررسی سیرتطور مفهوم (رافضی) از قرن هفتم تا عصر حاضر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه مذاهب کلامی
2 استاد موسسه تخصصی ائمه اطهار علیهم السلام
چکیده
تحول واژهٔ «رفض» و نسبت آن با «تشیع» در طول تاریخ، انعکاسی از دگرگونی‌های پیچیدهٔ اجتماعی و مذهبی در جهان اسلام است. این پژوهش با رویکرد توصیفی‌تحلیلی تطور معنای «رفض» و نسبت آن با تشیع در گفتمان سلفی، از قرن هفتم تا عصر حاضر را بررسی می‌کند و بر تحول آن از مفهومی نسبتاً خنثا به اتهامی همراه با خشونت شدید تمرکز دارد. برخلاف پژوهش‌های پیشین که اغلب به سه قرن اولیهٔ ظهور این واژه محدود شده‌اند، این پژوهش تحولات آن در قرن هفتم و دوران معاصر را نیز بررسی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد همسان‌سازیِ واژهٔ «رفض» با «شیعۀ اثناعشری» تا حد بسیار ناشی از تفسیرهای نادرست و سوءاستفادۀ برخی گروه‌های سلفی از آموزه‌های ابن‌تیمیه است. گرچه در آثار ابن‌تیمیه و حتی منابع اصحاب حدیث، تمایز میان مفاهیم «رفض» و «تشیع» به‌وضوح دیده می‌شود این تمایز در گفتمان سلفی مدرن کاملاً نادیده گرفته شده است. پس از ابن‌تیمیه، خشونت علیه «روافض» در میان گروه‌های افراطی و تکفیری شدت چشمگیری یافته و به حدی رسیده است که تفاوت‌های اساسی میان «شیعۀ اثناعشری» و «روافض» نادیده گرفته می‌شود. هدف اصلی این مقاله بررسی ریشه‌های این تحولات و افزایش خشونت علیه «رافضی» پس از ابن‌تیمیه است. با تحلیل زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی مرتبط، این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش و اثبات دوگانگی میان مفاهیم «شیعه» و «رافضی» است. این یافته‌ها در تضاد با دیدگاه برخی محققان است که بر هم‌ذات‌پنداری این دو مفهوم تأکید دارند.
کلیدواژه‌ها

1.     ابن تیمیه حرانی، احمد (1406). منهاج السنة النبویة، تحقیق: محمد رشاد سالم، ریاض: جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة.
2.     ابن تیمیه حرانی، احمد (1416). مجموع الفتاوی، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم، المدینة النبویة: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
3.    ابن تیمیه حرانی، احمد (1419). اقتضاء الصراط المستقیم لمخالفة أصحاب الجحیم، بیروت: دار عالم الکتب.
4.     ابن جوزی، ابو الفرج (بی‌تا). المنتظم فی تاریخ الأمم والملوک، بیروت: دار الکتب العلمیة.
5.     ابن سحمان، سلیمان (1923). الهدیة السنیة والتحفة الوهابیة النجدیة، بی‌جا: مطبعة المنار.
6.     ابن عبد الوهاب، محمد (1429). التوحید، تحقیق: عبد العزیز بن عبد الرحمن السعید و غیره، الریاض: جامعة الأمام محمد بن سعود.
7.     ابن عبد الوهاب، محمد (بی‌تا الف). الرسائل الشخصیة، المحقق: صالح بن فوزان بن عبد الله الفوزان، محمد بن صالح العیلقی، الریاض: جامعة الامام محمد بن سعود. 
8.     ابن عبد الوهاب، محمد (بی‌تا ب). رسالة فی الرد علی الرافضة، تحقیق: ناصر بن سعد الرشید، الریاض: جامعة الامام محمد بن سعود.
9.    ابن فارس، أحمد (1399). معجم مقاییس اللغة، بیروت: دار الفکر.
10. ابن قیم الجوزیة، محمد بن أبی بکر (1411). إعلام الموقعین عن رب العالمین، بیروت: دار الکتب العلمیة.
11. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (بی‌تا). البدایة والنهایة، تحقیق: خلیل شحاده، بیروت: دار الفکر.
12. ابن مرزبان، محمد بن سهل (1412). الألفاظ: الکتابة والتعبیر، عمان: دار البشیر.
13. ابن منظور،،  محمد بن مکرم (1416). لسان العرب، بیروت: دار احیاء التراث العربی، مؤسسة التاریخ العربی.
14. أزهری هروی، محمد بن أحمد (2001). تهذیب اللغة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
15. استادی، کاظم (1400). «بازشناسی مؤلف و قدمت تاریخی کتاب‌های منسوب به سلیم بن قیس»، در: مطالعات ایرانی‌اسلامی، دوره 11، ش3 (20)، ص3-28.
16. اشعری، ابوالحسن (1400). مقالات الاسلامیین واختلاف المصلین، اشتوتگارت: فرانس شتاینر.
17. ثعالبی، عبد الملک بن محمد (1983). یتمة الدهر فی محاسن أهل العصر، تحقیق: مفید محمد قمحیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الأولی.
18. جوهری، إسماعیل بن حماد (1407). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دار العلم للملایین.
19. حائری یزدی، عبدالکریم (1418). درر الفوائد، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
20. ذهبی، شمس الدین (1382). میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق: علی محمد بجاوری، بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر.
21. ذهبی، شمس الدین (بی‌تا). العبر فی خبر من غبر، تحقیق: أبو هاجر محمد السعید بن بسیونی زغلول، بیروت: دار الکتب العلمیة.
22. زرقاوی، ابو مصعب (1444). هل اتاک حدیث الرافضة؟ إعداد: ثغر الشامی، بی‌جا: بی‌نا.
23. سبحانی، جعفر (1420). بحوث فی الملل والنحل، بی‌جا: بی‌نا.
24. صحیفة النبأ (1446). العدد 470.
25. طباطبایی، سید محمدحسین (بی‌تا). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان.
26. طرطوسی، ابو بصیر (بی‌تا). رسالة حزب الله البنانی و تصدیر المذهب الشیعی الرافضی، بی‌جا: بی‌نا.
27. عمید زنجانی، عباس‌علی (1382). دانش‌نامۀ فقه سیاسی: مشتمل بر واژگان فقهی و حقوق عمومی، تحقیق: ابراهیم موسی‌زاده، تهران: دانشگاه تهران.
28. فراهیدی، خلیل بن أحمد (بی‌تا). العین، قم: دار و مکتبة الهلال.
29. قفاری، ناصر (1414). أصول مذهب الشیعة الإمامیة الإثنی عشریة، بی‌جا: بی‌نا.
30. قماش، عبد الرحمن (بی‌تا). مصباح التفاسیر القرآنیة الجامع لتفسیر ابن قیم الجوزیة، بی‌جا: مکتبة الشاملة.
31. کاوه، ناصر (1401). جنایات داعش، در: https://dl.naserkaveh.ir/book/27.pdf
32. لسانی، سید حسام‌الدین؛ یدائی امناب، محسن (1394). «امکان رسیدگی به جنایات داعش در دیوان کیفری بین‌المللی از دیدگاه حقوق بین‌الملل»، در: سیاست خارجی، س29، ش4 (116)، ص51-79.
33. مسعود، جبران (1376). الرائد، مشهد: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
34. مقاتل بن سلیمان (1423). تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
35. مقدسی (همدانی)، محمد بن عبد الملک (بی‌تا). تکملة تاریخ الطبری، بیروت: المطبعة الکاتالوکیة.
36. مؤمنی، مجیدرضا؛ رستمی، بنفشه؛ رحیمی لهی، آزاده (1395). «مطالعۀ جریان‌های افراط‌گرای اسلامی»، در: سیاست خارجی، س30، ش2، ص61-83.
37. هروی، قاسم بن سلاّم (1348). غریب الحدیث، حیدرآباد دکن: مطبعة دائرة المعارف العثمانیة.
38.  Crooke, Alastair (2014). “You Can’t Understand ISIS If You Don’t Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia”, in: The Huffington Post, available at: https://www.noemamag.com.
1.      http://www.irinn.ir/news/54052