پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

راستی‌آزمایی انتساب ابن‌تیمیه به اهل حدیث در صفات خبری: بررسی صفت «وجه الله»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مرکز تخصصی مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی
2 استاد تمام دانشگاه ادیان و مذاهب قم
چکیده
معناشناسی صفات خبری در قرآن کریم از جمله مباحث بحث‌برانگیز میان متفکران اسلامی است. در این زمینه دو رویکرد متمایز میان اهل حدیث و ابن‌تیمیه دیده می‌شود. اهل حدیث رویکرد تفویضی در مواجهه با صفات خبری اتخاذ کرده‌اند. به عبارت دیگر، آن‌ها معتقدند باید ضمن اثبات لفظ این صفات، معنای آن‌ها را به خدا واگذار کرد. در مقابل، ابن‌تیمیه که خود را از پیروان اهل حدیث معرفی می‌کند رویکرد متفاوتی در پیش گرفته است. وی با تأکید بر ظاهرگرایی و پرهیز از تأویل آیات کوشیده است برخی از صفات خبری همچون «وجه الله» را یکی از اوصاف ذات الاهی تلقی کرده، آن را به خدا منتسب کند. حال آنکه اهل حدیث دربارۀ لفظ «وجه» در قرآن کریم رویکردهای گوناگونی داشتند و اغلب تفویضی بودند. این پژوهش تفاوت مبنایی ابن‌تیمیه با اهل حدیث در مواجهه با صفات خبری، به‌ویژه صفت «وجه الله»، را بررسی می‌کند. این تفاوت رویکرد علی‌رغم ادعای ابن‌تیمیه راجع به تبعیت از اهل حدیث در این مباحث، از جمله محورهای اصلی این نوشتار است.
کلیدواژه‌ها

منابع
قرآن کریم
‌ أبی حاتم، عبد الرحمن بن محمد. (۱۴۱۹). الرازی ابن تفسیر القرآن العظیم لابن أبی حاتم. مکتبة نزار مصطفى الباز.     
‌ ابن ابی زمنین، محمد بن عبد الله. (1423). تفسیر القرآن العزیز. الفاروق الحدیثة.     
‌ ابن اثیر، محمد ابن عبد الکریم الشیبانی. (1399). النهایة فی غریب الحدیث والأثر. المکتبة العلمیة.     
‌ ابن الجوزی، عبدالرحمن. (1412). دفع شبه التشبیه باکف التنزیه. دار الامام نووی.     
‌ ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم. (1411). درء تعارض العقل والنقل. نشر جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.     
‌ ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم. (1412). مجموع الفتاوی. دار عالم الکتب.     
‌ ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم. (1416). مجموع الفتاوى. مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.     
‌ ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم. (1420). العقیده الواسطیه. مکتبه أضواء السلف.     
‌ ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم. (1421). التدمریة. مکتبة العبیکان.     
‌ ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم. (1422). جامع المسائل. دار عالم الفوائد للنشر والتوزیع.     
‌ ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم. (1425). الفتوى الحمویة الکبرى. دار الصمیعی.     
‌ ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم. (1426). بیان تلبیس الجهمیة فی تأسیس بدعهم الکلامیة. مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.     
‌ ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم. (بی‌تا). الإکلیل فی المتشابه والتأویل. دار الإیمان للطبع والنشر والتوزیع.     
‌ ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم. (1392). مجموعه رسائل الکبری. دار إحیاء التراث العربی.     
‌ ابن جوزی، عبد الرحمن. (1422). زاد المسیر فی علم التفسیر. دار الکتاب العربی.     
‌ ابن حبان، محمد. (1414). الإحسان فی تقریب صحیح ابن حبان. مؤسسة الرسالة.     
‌ ابن منظور، محمد بن مکرم. (1424). لسان العرب. دار عالم الکتب.     
‌ ابن منظور، یحیى بن زیاد. (بی‌تا). معانی القرآن. دار المصریة للتألیف والترجمة.     
‌ ابو الفتح، ناصر بن عبد السید. (بی‌تا). المغرب فی ترتیب المعرب. دار الکتاب العربی.     
‌ ابوالحسن، علی بن أحمد الواحدی. (1415). الوسیط فی تفسیر القرآن المجید. دار الکتب التعلمیة.     
‌ ابویعلی، محمد بن الحسین. (1416). إبطال التأویلات لأخبار الصفات. دار إیلاف الدولیة.     
‌ بخاری، محمد بن اسماعیل. (1422). الجامع الصحیح. دار طوق النجاه.     
‌ بیهقی، احمد بن الحسین. (1413). الأسماء والصفات. مکتبة السوادی.     
‌ بیهقی، احمد بن الحسین. (1417). الاسماء و الصفات. دار الجیل.     
‌ ترمذی، محمد بن عیسی. (بی‌تا). الجامع الصحیح سنن الترمذی. دار احیاء التراث العربی.     
‌ ثعلبی، أحمد بن إبراهیم. (1436). الکشف والبیان عن تفسیر القرآن. دار التفسیر.     
‌ ثوری، سفیان بن سعید. (1403). تفسیر الثوری. دار الکتب العلمیة.     
‌ دیلمی، شیرویه بن شهردار. (1406). الفردوس بمأثور الخطاب. دار الکتب العلمیة.     
‌ ذهبی، شمس الدین. (1427). سیر أعلام النبلاء. دار الحدیث.     
‌ رازی، أحمد بن فارس. (بی‌تا). مقاییس الغه. دار الفکر.     
‌ ربانی گلپایگانی، علی. (۱۳۸۲). درآمدی بر علم کلام. دار الفکر.     
‌ زجاج، ابراهیم بن السری. (1408). معانی القرآن وإعرابه. عالم الکتب.     
‌ زریاب، عباس. (۱۳۶۹). مدخل ابن تیمیه. دانشنامه بزرگ اسلامی.     
‌ سمعانی، ابو المظفر. (1418). تفسیر القرآن. دار الوطن.     
‌ شهرستانی، محمد بن عبد الکریم. (1364). الملل و النحل. الشریف الرضی.     
‌ شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. (1415). الملل و النحل. دارالمعرفه.     
‌ شیبانی، احمد بن محمد بن حنبل. (1411). اصول السنه. دار المنار.     
‌ صرصور، حسام بن حسن. (1424). آیات الصفات و منهج ابن جریر طبری فی تفسیر معانیها. دار الکتب العلمیة.     
‌ طباطبایی، محمد حسین. (بی‌تا). المیزان فی تفسیر القرآن. منشورات اسماعیلیان.     
‌ طبری، محمد بن اسماعیل. (1420). جامع البیان فی تأویل القرآن. مؤسسة الرسالة.     
‌ عصری، سیف بن علی. (1430). القول التمام بإثبات التفویض مذهباً للسلف الکرام. دار الفقیه.     
‌ فخر رازی، محمد بن عمر. (1420). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). دار إحیاء التراث العربی.     
‌ قرطبی، محمد بن احمد. (1384). الجامع لأحکام القرآن. دار الکتب المصریة.     
‌ قشیری، عبد الکریم بن هوازن. (بی‌تا). لطائف الإشارات = تفسیر القشیری. الهیئة المصریة العامة للکتاب.     
‌ مغراوی، ابوسهل محمد بن عبد الرحمن. (بی‌تا). موسوعة مواقف السلف فی العقیدة والمنهج والتربیة. المکتبة الاسلامیة للنشر و التوزیع.     
‌ نیشابوری، أبو سعد المتولی. (1987). الغنیة فی أصول الدین. مؤسسة الخدمات والأبحاث الثقافیة.     
‌ نیشابوری، مسلم بن حجاج. (2005). صحیح مسلم. دار احیاء التراث العربی.