چیستی و ماهیت اسلام و ایمان از پرسش‌های تاریخی کلام اسلامی است که متکلمان جهان اسلام پیوسته به آن توجه داشته‌اند. مطرح‌شدن دوبارۀ این پرسش نزد متکلمان مسلمان قرن پنجم هجری، که دوران شکوفایی و تثبیت معارف کلامی مذاهب گوناگون اسلامی بوده است، ملاکی درخور اتکا از دیدگاه عمومی مسلمانان بر اساس قرآن و سنت به دست می‌دهد که زمینۀ سنجش و داوری‌های هر یک از مکاتب اسلامی دربارۀ سایر مسلمانان را تسهیل می‌کند. از میان متکلمان اسلامی قرن پنجم، اعم از اهل حدیث، ماتریدیه، اشاعره، امامیه و معتزله، عده‌ای مانند شیخ مفید و شیخ طوسی «ایمان» را معرفت قلبی تعبیر کرده‌اند و عده‌ای مانند سید مرتضی و قاضی عبدالجبار آن را تصدیق و عمل دانسته و بعضی دیگر مانند لالکائی ایمان را با عمل همراه کرده‌اند. گروهی مثل شیخ مفید و ابومعین نسفی عمل را خارج از ایمان دانسته و آن را ثابت پنداشته‌اند، در حالی که برخی مانند امامیه برای ایمان زیادت و نقصان اثبات کرده‌اند. عده‌ای مانند معتزله ایمان را عین اسلام و بعضی مثل لالکائی و باقلانی هم اسلام را فراتر از آن در نظر گرفته‌اند. اما می‌توان ادعا کرد با عبور از ظاهر کلام متکلمان قرن پنجم و با رجوع به مبانی و باطن دیدگاهایشان، چه در حیطۀ حقیقت ایمان و اسلام و رابطۀ آن دو، و چه در مسئلۀ زیادت و نقصان و چه در ترابط ایمان و عمل به نگاه جامعی می‌رسیم که طریق تکفیر و دیگریِ مذهبی را تا حد بسیار می‌بندد، و مسیر را برای توسعۀ ایمان و اسلام پیروان مذاهب اسلامی و تقریب هموار می‌کند.