پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

ماهیت و حقیقت ایمان از منظر متکلمان مسلمان قرن پنجم هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجو دکتری دانشگاه ادیان ومذاهب
2 دانشیار گروه مطالعات تاریخ تشیع دانشگاه ادیان و مذاهب
3 عضو هیات علمی دانشگاه ادیان و مذاهب قم
چکیده
چیستی و ماهیت اسلام و ایمان از پرسش‌های تاریخی کلام اسلامی است که متکلمان جهان اسلام پیوسته به آن توجه داشته‌اند. مطرح‌شدن دوبارۀ این پرسش نزد متکلمان مسلمان قرن پنجم هجری، که دوران شکوفایی و تثبیت معارف کلامی مذاهب گوناگون اسلامی بوده است، ملاکی درخور اتکا از دیدگاه عمومی مسلمانان بر اساس قرآن و سنت به دست می‌دهد که زمینۀ سنجش و داوری‌های هر یک از مکاتب اسلامی دربارۀ سایر مسلمانان را تسهیل می‌کند. از میان متکلمان اسلامی قرن پنجم، اعم از اهل حدیث، ماتریدیه، اشاعره، امامیه و معتزله، عده‌ای مانند شیخ مفید و شیخ طوسی «ایمان» را معرفت قلبی تعبیر کرده‌اند و عده‌ای مانند سید مرتضی و قاضی عبدالجبار آن را تصدیق و عمل دانسته و بعضی دیگر مانند لالکائی ایمان را با عمل همراه کرده‌اند. گروهی مثل شیخ مفید و ابومعین نسفی عمل را خارج از ایمان دانسته و آن را ثابت پنداشته‌اند، در حالی که برخی مانند امامیه برای ایمان زیادت و نقصان اثبات کرده‌اند. عده‌ای مانند معتزله ایمان را عین اسلام و بعضی مثل لالکائی و باقلانی هم اسلام را فراتر از آن در نظر گرفته‌اند. اما می‌توان ادعا کرد با عبور از ظاهر کلام متکلمان قرن پنجم و با رجوع به مبانی و باطن دیدگاهایشان، چه در حیطۀ حقیقت ایمان و اسلام و رابطۀ آن دو، و چه در مسئلۀ زیادت و نقصان و چه در ترابط ایمان و عمل به نگاه جامعی می‌رسیم که طریق تکفیر و دیگریِ مذهبی را تا حد بسیار می‌بندد، و مسیر را برای توسعۀ ایمان و اسلام پیروان مذاهب اسلامی و تقریب هموار می‌کند.
کلیدواژه‌ها

1.     قرآن کریم.
2.     ابن حزم اندلسی ظاهری، علی بن احمد (بی‌تا). الفصل فی الملل والأهواء والنحل، بیروت: دار صادر.
3.     ابن فارس، احمد بن زکریا (1404). معجم مقائیس اللغة، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم، چاپ اول.
4.     ابن مرتضی، احمد بن یحیی (بی‌تا). القلائد فی تصحیح العقاید، بیروت: دار المشرق.
5.     اشعری، علی بن اسماعیل (1400). مقالات الاسلامیین، تحقیق: هلموت ریتر، بیروت: دار النشر.
6.     اشعری، علی بن اسماعیل (1420). الابانة عن اصول الدیانة، تحقیق: بشیر محمد عیون، دمشق: مکتبة دار البیان.
7.     باقلانی، محمد بن طیب (1370). تمهید الأوائل، بیروت: الکتب الثقافیة.
8.     باقلانی، محمد بن طیب (1425). الانصاف فیما یجب اعتقاده، لایجوز اعتقاده، لایجوز الجهل به، تحقیق: شیخ زاهد کوثری، بیروت: دار المکتب العلمیة.
9.     بغدادی، عبد القاهر بن طاهر (2003). أصول الایمان، شارح: ابراهیم محمد رمضان، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
10. بغدادی، عبد القاهر بن طاهر (بی‌تا). اصول الدین، بیروت: دار زاهد القدسی.
11. تفتازانی، مسعود بن عمر (بی‌تا). شرح اصول و عقاید النسفیة، تحقیق: عدنان درویش، بی‌جا: بی‌نا.
12. جوینی (امام الحرمین)، عبد الملک بن عبد الله (1369). الارشاد الی قواطع الادلة فی اول الاعتقاد، قاهره: مکتبة الخانجی.
13. حلی، حسن بن یوسف (1415). مناهج الیقین فی اصول الدین، تهران: دار الاسوة.
14. دائرة المعارف العثمانیة (بی‌تا). رسائل کلامی، حیدرآباد دکن: بی‌نا.
15. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412). مفردات ألفاظ القرآن، بیروت و دمشق: دار العلم، دار الشامیة، الطبعة الاولی.
16. زمخشری، محمود بن عمر (1414). تفسیر کشاف، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
17. سید مرتضی، علی بن حسین؛ مفید، محمد بن نعمان (1413). الفصول المختارة من العیون والمحاسن (مجموعه مصنفات الشیخ مفید)، قم: المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید.
18. الشهرستانی، محمد بن عبد الکریم (1402). الملل والنحل، بیروت: دار المعرفة.
19. طباطبایی، محمد حسین (1417). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: مکتبة النشر الاسلامی.
20. طریحی، فخرالدین (1375). مجمع البحرین، محقق، سید احمد حسینی، تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی، چاپ سوم.
21. طوسی، محمد بن حسن (1400). تمهید الاصول، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه.
22. طوسی، محمد بن حسن (1406). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دار الأضواء.
23. غزالی، ابو حامد محمد بن محمد (1402). احیاء علوم الدین، بیروت: دار المعرفة.
24. فارابی، محمد بن محمد (1381). احصاء العلوم، تهران: علمی و فرهنگی.
25. فاضل مقداد (1422). اللوامع الالهیة فی مباحث الکلامیة، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
26. فخر رازی، محمد بن عمر (1417). التفسیر الکبیر، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
27. فخر رازی، محمد بن عمر (1420). المحصل من افکار المتقدمین والمتأخرین، تحقیق: سمیع دغیم، قم: منشورات الشریف الرضی.
28. فیض کاشانی، محم بن شاه مرتضی1403. المحجة البیضاء، 8 جلدی، بیروت: موسسه الاعمی المطبوعات.
29. قاضی عبد الجبار، عبد الجبار بن احمد (1416). شرح اصول الخمسة، قاهره: مکتبة وهبة.
30. لالکائی، هبة الله بن حسن (1423). شرح اصول اعتقاد اهل السنة والجماعة من الکتاب والسنة و اجماع الصحابة والتابعین و من بعدهم، بیروت: دار الکتب العلمیة.
31. ماتریدی، ابو منصور (بی‌تا). التوحید، الاسکندریة: دار الجامعات المصریة.
32. مفید، محمد بن نعمان (1331). اوائل المقالات، تبریز: کتاب‌فروشی حقیقت.
33. مقدسی، مطهر بن طاهر (بی‌تا). البدء والتاریخ، بی‌جا: مکتبة الثقافیة الدینیة.
34. مکدرموت، مارتین (1363). اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجمه: احمد آرام، تهران: دانشگاه تهران.
35. موسوی بجنوردی، کاظم (1395). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول.
36. نسفی، میمون بن محمد (2011 الف). بحر الکلام فی اصول الدین، دراسة: عبد الله محمد بن عبد الله اسماعیل، تحقیق: محمد احمد شحاته، القاهره: المکتبة الازهریة للتراث.
37. نسفی، میمون بن محمد (2011 ب). تبصرة الادلة فی اصول الدین، القاهره: المکتبة الازهریة للتراث، الطبعة الاولی.