پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

بررسی و نقد توحید افعالی در افعال بندگان از منظر وهابیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش پژوه سطح4 رشته کلام مقارن موسسه آموزش عالی حوزوی ائمه اطهار
2 استاد حوزه علمیه قم ، دکتری وهابیت شناسی
چکیده
توحید افعالی از مهم‌ترین شئون توحید در حوزۀ اندیشه و اعتقاد انسان است. انسان موحد باید معتقد باشد که هیچ مؤثر مستقلی در هستی جز خداوند وجود ندارد و تمام افعال از ناحیۀ اوست. هرچند افعال بندگان به اختیار آن‌هاست، اما این افعال با اذن و ارادۀ خدا صورت می‌پذیرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد هرچند وهابیان در تبیین این مسئله بر توحید خداوند در تأثیرگذاری تأکید کرده‌اند، اما نتوانسته‌اند ارادۀ آزاد انسان را در سایۀ توحید به‌خوبی ترسیم کنند. آن‌ها با جهمیه و جبرگرایان مخالفت کرده و دیدگاه فاعل‌شمردن خدا را خطا برشمرده‌اند و انسان را فاعل در افعال خود دانسته و خداوند را خالق مستقیم فعل او معرفی کرده‌اند. سببیت انسان هم مانند سایر اسباب غیرمختار تعریف شده است. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی بیانگر آن است که خالقیت خداوند به نحو مباشر و جایگزینی انسان صحیح نیست و بر اساس رابطۀ طولی میان انسان و خدا، هر دو فاعل‌اند. دیدگاه وهابیت، هرچند در ظاهر با دیدگاه جبرگرایان مخالف است، اما در آن اشکالات و لوازم جبرگرایی وجود دارد و مستلزم جبر است.
کلیدواژه‌ها

1.     قرآن کریم.
2.     آل بوطامی، احمد (1415). العقائد السلفیه، قطر: دارالکتب القطریه.
3.     ابن باز، عبد العزیز (1413). فتاوی مهمة لعموم الأمة، محقق: إبراهیم الفارس، ریاض: دار العاصمة.
4.     ابن باز، عبد العزیز (بی‌تا الف). مجموع فتاوی، محمد بن سعد الشویعر، بی‌جا: مکتبة الشاملة میبدی.
5.     ابن باز، عبد العزیز (بی‌تا ب). مجلة الجامعة الإسلامیة ، عربستان: موقع الجامعة علی الإنترنت.
6.     ابن باز، عبد العزیز (بی‌تا ج). فتاوی نور علی الدرب، بعنایة الشویعر، بی‌جا: مکتبة الشاملة میبدی.
7.     ابن باز، عبد العزیز (بی‌تا د). فتاوی إسلامیة، محمد بن عبد العزیز ، ریاض: دار الوطن للنشر.
8.     ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1406 الف). منهاج السنة النبویة، تحقیق: محمد رشاد سالم، ریاض: جامعة محمد بن سعود.
9.     ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1406 ب). الصفدیة، محقق: محمد رشاد سالم، قاهره: مکتبة ابن تیمیة.
10. ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1416). مجموع الفتاوی، مدینة نبویة: مجمع الملک فهد.
11. ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1422). جامع المسائل لابن تیمیة، مکة: دار عالم الفوائد للنشر والتوزیع.
12. ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1425). الرسالة التدمریة، بی‌جا: دار أطلس الخضراء.
13. ابن جبرین، عبد الله (بی‌تا الف). شرح العقیدة الطحاویة، دروس صوتیة، مکتبة الشاملة میبدی.
14. ابن جبرین، عبد الله (بی‌تا ب). فتاوی الشیخ ابن جبرین، بی‌جا: مکتبة الشاملة میبدی.
15. ابن عبد الوهاب، محمد (بی‌تا الف). کشف الشبهات، تحقیق: ناصر بن عبد الله، ریاض: جامعة محمد بن سعود.
16. ابن عبد الوهاب، محمد (بی‌تا ب). خمسون سؤالا و جوابا فی العقیدة، بی‌جا: الشاملة الذهبیة.
17. ابن عبد الوهاب، محمد (بی‌تا ج). مجموعة رسائل فی التوحید والایمان ، ریاض: جامعة محمد بن سعود.
18. ابن عثیمین، محمد (1413). مجموع فتاوی و رسائل، ریاض: دار الوطن، دار الثریا.
19. ابن عثیمین، محمد (1416). شرح کشف الشبهات، ریاض: دار الثریا.
20. ابن عثیمین، محمد (1424 الف). المنتقی من فرائد الفوائد، ریاض: دار الوطن.
21. ابن عثیمین، محمد (1424 ب). فتاوی أرکان الإسلام، ریاض: دار الثریا.
22. ابن عثیمین، محمد (1424 ج). القول المفید علی کتاب التوحید، عربستان: دار ابن الجوزی.
23. ابن عثیمین، محمد (1427). فتح ذی الجلال والإکرام ، بی‌جا: المکتبة الإسلامیة.
24. ابن عثیمین، محمد (بی‌تا). فتاوی نور علی الدرب، بی‌جا: مکتبة الشاملة میبدی.
25. ابن فارس، احمد (1399). معجم مقاییس اللغة، بیروت: دار الفکر.
26. ابن قیم جوزیه، محمد بن ابی بکر (1398). شفاء العلیل فی مسائل القضاء والقدر والحکمة والتعلیل، بیروت: دار الفکر.
27. بحرانی، ابن میثم (1406). قواعد المرام، بی‌جا: مکتبة آیت الله مرعشی نجفی.
28. ترکاشوند، حسن (1394). توحید افعالی از منظر مذاهب اسلامی، تهران: مشعر.
29. تفتازانی، مسعود بن عمر (1409). شرح المقاصد، قم: الشریف الرضی.
30. جرجانی، میرسید شریف (1997). شرح المواقف، بیروت: دار الجیل.
31. جوادی آملی، عبدالله (1383). توحید در قرآن، قم: اسراء.
32. حلی، حسن بن یوسف (1365). الباب الحادی عشر، تهران: بی‌نا.
33. حلی، حسن بن یوسف (1435). کشف المراد، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
34. دفتر تدوین متون درسی، ( 1395) معارف و عقاید 3 ( توحید و عدل)قم : مرکز مدیریت حوزه های علمیه.
35. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412). المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دار القلم و دار الشامیة.
36. سید مرتضی (1381). الملخص فی أصول الدین، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اول.
37. سیدان، سید جعفر (1394). توحید، جبر و اختیار از منظر قرآن کریم، تهران: دلیل ‌ما.
38. شبر، سید عبدالله (1424). حق الیقین فی معرفة أصول الدین، قم: انوار الهدی.
39. طالقانی، سید حسن (1395). «تمایزانگاری میان فاعلیت و خالقیت: نظریه‌ای ناتمام»، در: تحقیقات کلامی، س4، ش12، ص27-42.
40. طالقانی، سید حسن (1397). آموزه امر بین الامرین در اندیشۀ امامیۀ نخستین، قم: دارالحدیث.
41. طباطبایی، محمدحسین (1394). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الاعلمی.
42. طیب، عبدالحسین (بی‌تا). کلم الطیب، تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
43. عابدی، احمد (1390). توحید و شرک در نگاه شیعه و وهابیت، تهران: مشعر.
44. غزالی، ابوحامد (بی‌تا). تهافت الفلاسفة، قاهره: دار المعارف.
45. فرمانیان، مهدی (1391). درس‌نامۀ فِرق و مذاهب کلامی اهل سنت، قم: آثار نفیس.
46. الفوزان، صالح بن فوزان (1420). الإرشاد إلی صحیح الاعتقاد ، بی‌جا: دار ابن الجوزی.
47. الفوزان، صالح بن فوزان (1423). إعانة المستفید ، بیروت: مؤسسة الرسالة.
48. الفوزان، صالح بن فوزان (بی‌تا الف). شرح عقیدة الإمام المجدد محمد بن عبد الوهاب، المکتبه الشامله میبدی: بی نا.
49. الفوزان، صالح بن فوزان (بی‌تا ب). عقیدة التوحید و بیان ما یضادها ، مکتبة الشاملة میبدی: بی نا.
50. الفوزان، صالح بن فوزان (بی‌تا ج). کتب العقیدة، بی‌جا: مکتبة الشاملة میبدی.
51. الفوزان، صالح بن فوزان (بی‌تا د). کتب الفقه، بی‌جا: مکتبة الشاملة.
52. قاضی عبد الجبار (1965). المغنی فی أبواب التوحید والعدل، قاهره: دار المصریة.
53. قاضی عبد الجبار (بی‌تا). شرح الاصول الخمسة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
54. مصباح یزدی، محمدتقی (1390). خداشناسی، قم: دانشگاه فرهنگ و معارف اسلامی.
55. مطهری، مرتضی (1389). مجموعۀ آثار، تهران: صدرا.
56. مفید، محمد بن محمد (1413). تصحیح اعتقادات الإمامیة، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
57. مفید، محمد بن محمد (1414). تصحیح الاعتقاد، قم: کنگرۀ شیخ مفید.
58. موحدی، عبدالعلی (1382). حقیقت توحید، توهّم شرک، بی‌جا: مکیال.
59.  www.islamweb.net/amp/ar/fatwa/