پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

معیار دارالإسلام و دارالکفر از منظر ابن‌تیمیه و وهابیت با تأکید بر ناسازه حاکمیت سعودی در جنگ خلیج فارس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مؤسسه آموزش عالی ائمه اطهار، ایران، مشهد.
چکیده
امروزه گروه‌هایی از وهابیت با انتساب دیدگاه‌های خود در معیار تشخیص دارالإسلام و دارالکفر به ابن‌تیمیه دست به تکفیر بلاد اسلامی می‌زنند. مقاله حاضر با بررسی مدعای آنها به این نتایج رسید: 1. برخلاف تقسیم ثنایی وهابیت، ابن‌تیمیه تقسیمی ثلاثی مطرح کرده و دارالمرکبه را قسیمی برای دارالإسلام و دارالکفر قرار داده است؛ 2. معیار ابن‌تیمیه در تشخیص دارالإسلام، «کثرت جمعیتی» و «اقامه شعائر» بود، اما این طیف از وهابیت، علاوه بر دو معیار پیش‌گفته، «غلبه احکام» و «حاکم مسلمان» را نیز بر معیارهای ابن‌تیمیه افزودند و بدین وسیله دایره دارالکفر را توسعه بخشیدند. در جنگ خلیج فارس، سلسله وقایعی که با صدور فتوای جواز استعانت از غیرمسلمانان و تکفیر صدام از جانب هیئت علمای کبار آغاز شد و اعتراض جریان صحوه و مواجهه قهری حاکمیت را در پی داشت و در نهایت به تکفیر حکام ریاض از جانب طیف رادیکال صحوه انجامید، موجب رونمایی از معیارهای ویژه وهابیت شد. تبارشناسی جریان‌های درون وهابی و سه دوره حاکمیت آل‌سعود نشان داد ناسازه ریشه‌دار آنها در دو وجه ایدئولوژیک و پراگماتیک، با اولویت‌بخشیدن به بقا در دوره سوم، از حالت تعادل نسبی خارج، و موجب انشقاق شد. هرچند تبدیل دارالإسلام به دارالکفر بر اساس معیارهای «غلبه احکام» و «حاکم مسلمان» هیچ سابقه‌ای در دیدگاه علمای سلف نداشت، طیف رادیکال صحوه هم‌راستا با طیفی از القاعده که مولود این جریان وهابی بود، سرزمین وحی را «دارالکفر» نامید و به جهاد داخلی روی آورد.
کلیدواژه‌ها

1.     قرآن کریم.
2.     آشوری، داریوش (۱۳۵۱). فرهنگ سیاسی، تهران: مروارید.
3.     آل ‌شیخ، صالح بن عبد العزیز (بی‌تا). شرح عدة متون فی العقیدة، بی‌جا: بی‌نا.
4.     ابن‌ إبراهیم، حسین (1356). قرة العین بفتاوی علماء الحرمین، مصر: المکتبة التجاریة الکبری، الطبعة الاولی.
5.     ابن ‌باز، عبد العزیز بن عبد الله (1420). مجموع فتاوی و مقالات الشیخ ابن باز، التحقیق: محمد بن سعد الشویعر، بی‌جا: دار القاسم للنشر.
6.     ابن باز، عبد العزیز بن عبد الله (بی‌تا). «الموقع الرسمی لسماحة الشیخ الإمام ابن باز رحمه الله»، در: https://binbaz.org.sa/fatwas/1571.
7.     ابن ‌تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1416). مجموع الفتاوی، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم، مدینه: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
8.     ابن ‌تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1420). النبوات، محقق: عبد العزیز بن صالح الطویان، ریاض: أضواء السلف، الطبعة الاولی.
9.     ابن ‌تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (بی‌تا). رسالة فی شرح حدیث إنما الأعمال بالنیات، بی‌جا: مکتبة الاسلامیة.
10. ابن‌ جبرین، عبد الله (بی‌تا). اعتقاد أهل السنة، در: نرم‌افزار المکتبة الشاملة، بی‌جا: بی‌نا.
11. ابن‌ حنبل، احمد (1421). مسند أحمد، تحقیق: شعیب الأرنؤوط، عادل مرشد والآخرون، بیروت: مؤسسة الرسالة، الطبعة الاولی.
12. ابن ‌رجب حنبلی، عبد الرحمن بن احمد (1417). فتح الباری شرح صحیح البخاری، مدینه: مکتبة الغرباء الأثریة، الطبعة الاولی.
13. ابن‌ سمحان، سلیمان (1415). کشف الأوهام والإلتباس عن تشبه بعض الاغبیاء، تحقیق: عبد العزیز آل‌ حمد، ریاض: دار العاصمة، الطبعة الاولی.
14. ابن‌ عابدین، محمد امین (1412). رد المحتار علی الدر المختار، بیروت: دار الفکر، الطبعة الثانیة.
15. ابن‌ عثیمین، محمد بن صالح (بی‌تا). مجموع فتاوی و رسائل، بی‌جا: بی‌نا.
16. ابن ‌قیم الجوزیه، محمد (1418). أحکام أهل الذمة، محقق: یوسف بن أحمد البکری، شاکر بن توفیق العاروری، دمام: رمادی للنشر، الطبعة الاولی.
17. ابن ‌لادن، اسامة (1427). الأرشیف الجامع لکلمات و خطابات الشیخ أسامة، الإصدار الأول، شبکة البراق الإسلامیة.
18. ابن‌ لادن، اسامة (بی‌تا). النزاع بین حکام آل سعود والمسلمین والسبیل لحله، بی‌جا: بی‌نا.
19. ابن ‌مفلح، محمد (1419). الآداب الشرعیة والمنح المرعیة، تحقیق: شعیب ارناؤوط، بیروت: مؤسسة الرسالة، الطبعة الثالثة.
20. ابوداود سجستانی (بی‌تا). سنن أبی داود، تحقیق: محمد محیی الدین عبد الحمید، بیروت: المکتبة العصریة.
21. أحمدی، عبد العزیز بن‌ مبروک (1424). اختلاف الدارین و آثاره فی أحکام الشریعة الإسلامیة، بی‌جا: الجامعة الإسلامیة.
22. البانی، ناصر الدین (بی‌تا الف). تفریغ سلسلة الهدی والنور، بی‌جا: بی‌نا.
23. البانی، ناصر الدین (بی‌تا ب). سلسلة الأحادیث الصحیحة، ریاض: مکتبة المعارف للنشر و التوزیع، الطبعة الاولی.
24. بُجیرمی، سلیمان بن محمد (1369). التجرید لنفع العبید، بی‌جا: مطبعة الحلبی.
25. بهنساوی، سالم (1392). نقد و بررسی اندیشه تکفیر، ترجمه: سالم افسری، تهران: احسان، چاپ دوم.
26. ترمذی، محمد بن عیسی (1395). سنن الترمذی، تحقیق و تعلیق: احمد محمد شاکر (ج1-2)،  محمد فؤاد عبد الباقی (ج3)، مصر: شرکة مکتبة و مطبعة مصطفی البابی الحلبی، الطبعة الثانیة.
27. تهانوی، محمّد بن علی (1996). موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون والعلوم، تحقیق: علی دحروج، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، الطبعة الاولی.
28. الجرجانی، سید الشریف علی بن محمد (1944). شرح السراجیة، مصر: مطبعة مصطفی البابی الحلبی و اولاده.
29. الحوالی، سفر بن عبدالرحمن (بی‌تا). المسلمون والحضارة الغربیة، بی‌جا: بی‌نا.
30. حیدر، نزار (بی‌تا). «الفتوی الوهابیة بتکفیر الطاغیة صدام حسین تکشف النفاق السعودی و تفضح فقهاء البلاط و مثقفی البترودولار، شبکة النبأ المعلوماتیة»، در: https://annabaa.org/nbanews/60/saddam/22.htm
31. خلاف، عبد الوهاب (2009). أحکام الأحوال الشخصیة فی الشریعة الإسلامیة علی وفق مذهب أبی حنیفة و ما علیه العمل بالمحاکم، بی‌جا: بی‌نا.
32. دسوقی، محمد بن احمد (بی‌تا). حاشیة الدسوقی علی الشرح الکبیر، بی‌جا: دار الفکر.
33. رشید رضا، محمد (بی‌تا). مجلة المنار، مصر: مؤسسة المنار.
34. الرشید، مضاوی (1401). عربستان سعودی و جریان‌های اسلامی جدید، ترجمه: رضا نجف‌زاده، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و ارتباطات.
35. رفیعی، علی (1374). «ابن‌جماعة»، در: دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ج3، زیر نظر: کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم.
36. رفیعی، محمدحسین (1393). وهابیت: مجموعه مقالات و مطالعاتی در تاریخ اندیشه، تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی.
37. السوری، ابو مصعب (بی‌‌تا). دعوة المقاومة الاسلامیة العالمیة، بی‌‎جا، بی‎نا.
38. الشهری، ملفی بن‌حسن (1431). حقیقت الدارین؛ دار الإسلام و دار الکفر، بی‌جا: دار المرابطین.
39. شیخی، یوسف؛ افضل‌آبادی، محسن (1401). «راستی‌آزمایی انتساب وهابیت به ابن‌تیمیه با تأکید بر مسئله ایمان و کفر»، در: پژوهش‌نامه مذاهب کلامی، ش4، ص57-77.
40. ضمیریة، عثمان جمعة (1419). أصول العلاقات الدولیة فی فقه الإمام محمد بن الحسن الشیبانی: دراسة فقهیة مقارنة، بی‌جا: دار المعالی.
41. عبدالملک، انور (1394). اندیشه سیاسی عرب در دوره معاصر، ترجمه: سید احمد موثقی، قم: دانشگاه مفید.
42. علماء نجد (1417). الدرر السنیة فی الاجوبة النجدیة، محقق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم، بی‌جا: بی‌نا، چاپ ششم.
43. علی‌زاده موسوی، سید مهدی (1389). «جریان‌های درون وهابیت»، در: سراج منیر، ش1 (4)، ص169-194.
44. عماد، عبد الغنی (2013). الحرکات الاسلامیة فی الوطن العربی، بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.
45. عوده، جهاد؛ رمزی، سمیر (2015). التیار السروری الجهادی، قاهره: المکتب العربی للمعارف.
46. فاطمی‌نژاد، مجید (1395). القاعده: تاریخ و افکار، قم: بهنماد.
47. فلسطینی، ابوقتاده (10/11/1398). بین منهجین، در: www.ilmway.com/site/maqdis/d.html
48. قرضاوی، یوسف (1396). فقه الجهاد، ترجمه: ساعدی رودی و محمد ابراهیم، تهران: احسان، چاپ اول.
49. قنوچی، صدیق حسن‌ خان (1405). العبرة مما جاء فی الغزو والشهادة والهجرة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
50. کمالی، حمیدرضا (1391). کتاب خاورمیانه (۹): ویژه مسائل داخلی عربستان، تهران: مؤسسه فرهنگی‌ مطالعات و تحقیقات بین‌الملل ابرار معاصر.
51. لاکروا، ستیفان (2012). زمن الصحوة: الحرکات الإسلامیة المعاصرة فی السعودیة، ترجمه: عبد الحق الزموری، بیروت: بی‌نا.
52. لیسی، رابرت (1400). عربستان از درون: تاریخ جدید عربستان؛ پادشاهان، نهادهای دینی، لیبرال‌ها و افراطیون، ترجمه: محمدعلی عسگری، تهران: کویر.
53. ماوردی، ابو الحسن (1414). الحاوی فی فقه الشافعی، بی‌جا: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.
54. محمدی صبور، حمید (1394). فرماندهان تکفیر: آشنایی با شخصیت و فتاوای بزرگان وهابیت، بی‌جا: بی‌نا.
55. مقدسی، ابومحمد (21/10/1398). رسالة مناصحة و تذکیر إلی بعض الأخوة، در: www.ilmway.com/site/maqdis/d.html
56. موسوی، سید محسن (2017). اطلس وهابیت و جریان‌های تکفیری، قم: المرکز الاسلامی، الطبعة الاولی.
57. نسیره، هانی (2015). متاهة الحاکمیة: أخطاء الجهادیین فی فهم ابن‌ تیمیة، بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة، الطبعة الاولی.
58. نووی، یحیی بن شرف (1392). المنهاج: شرح صحیح مسلم بن الحجاج، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، الطبعة الثانیة.
59. نیشابوری، مسلم بن حجاج (بی‌تا). صحیح مسلم، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
60. یوسفی، محسن (1386). اصلاحات سیاسی در عربستان سعودی: تأثیر بحران عراق بر تحولات سیاسی عربستان سعودی، تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌الملل ابرار معاصر.
61.  Batatu, Hanna (2000). The Old Social Classes and New Revolutionary Movements of Iraq, London: al-Saqi Books.