پژوهشنامه مذاهب کلامی

پژوهشنامه مذاهب کلامی

تبیین شرکِ مشرکان عصر انبیا (ع): بررسی مقایسه‌ای دیدگاه وهابیت و اصحاب حدیث

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌پژوه سطح سه، مؤسسه آموزش عالی حوزوی ائمه اطهار (ع)، مشهد، ایران
2 پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ، قم، ایران
چکیده
نزد تمام مسلمانان، توحید ربوبی از مهم‌ترین اقسام توحید به حساب می‌آید و نقض آن را موجب نقض توحید خداوند یگانه و موحدانگاری انسان می‌پندارند، اما وهابیت با دیدگاه خاصی که از ربوبیت دارد معتقدست توحید ربوبی همان توحیدِ در خلق، رزق، مُلک، و تدبیر است و تمامی مشرکان، در همه اعصار گذشته، فقط شرک در عبادت ورزیده‌ و به صفات توحید ربوبیت موحد بوده‌اند؛ اساساً دعوت انبیا (ع) به توحید عبادی بوده و نزاعی در ربوبی با امت‌هایشان نداشته‌اند؛ ایشان برخی از آیات قرآن و فطرت را به عنوان مهم‌ترین دلایل بر مدعایشان ذکر کرده‌اند. در این نوشتار با بررسی و نسبت‌سنجی عقیده وهابیت در مسئله توحید ربوبیت با اصحاب حدیث (که وهابیت مدعی پیروی از آن‌هاست) نشان می‌دهیم اهل حدیث ربوبیتِ خداوند را به «مالکیت»، «تدبیر» و «خالقیت» تفسیر کرده‌اند امّا معتقدند در زمان انبیای گذشته اشخاصی وجود داشته‌اند که حتی ربوبیت خدا را معترف نبوده‌اند، چه رسد به اینکه در ربوبیت، به معنای اقرار به تمام صفات ربوبی، توحید داشته باشند. همچنین، با روش تحلیلی‌توصیفی نشان می‌دهیم دلایل قرآنی وهابیان با اشکالات متعددی مواجه بوده و چه‌بسا فقط بر توحید در خالقیت دلالت کند و اصحاب حدیث هم از توحید ربوبی همان توحید خالقیت را فقط برای مشرکان عرب پذیرفته‌اند.
کلیدواژه‌ها

1.     قرآن کریم.
2.     ابن اثیر، علی بن محمد (1417). الکامل فی التاریخ، بیروت: دار الکتاب العربی.
3.     ابن الکلبی، هشام بن محمد (2000). الاصنام، قاهرة: دار الکتب المصریة.
4.     ابن باز، عبد العزیز (بی‌تا الف). مجموع الفتاوی، المکتبة الشاملة.
5.     ابن باز، عبد العزیز (بی‌تا ب). مجلة الجامعة الاسلامیة، در: http://www.iu.edu.sa/Magazine
6.     ابن جبرین، عبد الله (بی‌تا). شرح عقیدة الطحاویة، دروس صوتیة، المکتبة الشاملة.
7.     ابن جوزی، ابو الفرج عبد الرحمن بن علی (1404). زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت: المکتب الإسلامی.
8.     ابن رجب حنبلی، احمد (1417). شرح حدیث لبیک، مکة المکرمة: دار عالم الفوائد.
9.     ابن رجب حنبلی، احمد (1422). روائع التفسیر: تفسیر ابن رجب، ریاض: دار العاصمة.
10. ابن عبد الوهاب، محمد (1418). کشف الشبهات، ریاض: وزارة الشؤون الإسلامیة والأوقاف والدعوة والإرشاد.
11. ابن عثیمین، محمد بن صالح (1413). مجموع فتاوی و رسائل، ریاض: دار الوطن.
12. ابن عثیمین، محمد بن صالح (1424 الف). فتاوی ارکان الاسلام، ریاض: دار الثریا للنشر والتوزیع.
13. ابن عثیمین، محمد بن صالح (1424 ب). القول المفید علی کتاب التوحید، عربستان، ریاض: دار ابن الجوزی.
14. ابن عثیمین، محمد بن صالح (1427). فتح ذی الجلال، بی‌جا: المکتبة الاسلامیة.
15. ابن عطیه اندلسی، عبد الحق (1413). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دار الکتب العلمیة.
16. ابن فارس، احمد (1399). معجم مقاییس اللغة، بیروت: دار الفکر.
17. ابن قیم جوزی، شمس الدین محمد بن ابی بکر (1416). مدارج السالکین، بیروت: دار الکتاب العربی.
18. ابن قیم جوزی، شمس الدین محمد بن ابی بکر (1417). متن القصیدة النونیة، قاهرة: مکتبة ابن تیمیة.
19. ابن قیم جوزی، شمس الدین محمد بن ابی بکر (1418). مختصر الصواعق المرسلة علی الجهمیة المعطلة، بیروت: دار الفکر.
20. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1408). البدایة والنهایة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
21. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1414). تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار الفکر.
22. ابن منظور، محمّد بن مکرم (1414). لسان العرب، بیروت: دار الصادر.
23. ابن هشام، عبد الملک (بی‌تا). سیرة ابن هشام، بی‌جا: شرکة الطباعة الفنیة المتحدة.
24. ابی السعود، محمد بن محمد (بی‌تا). ارشاد العقل السلیم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
25. أحمد بن إبراهیم (1409). الرد علی شبهات المستعینین بغیر الله، ریاض: دار طیبة.
26. الله‌بداشتی، علی (1392). علم کلام توحید و صفات الاهی، تهران: سمت.
27. اندلسی، ابوحیان محمد بن یوسف (1420). البحر المحیط، بیروت: دار الفکر.
28. بخاری، محمد بن اسماعیل (1419). صحیح بخاری، ریاض: دار السلام.
29. بغوی، ابو محمد (1420). معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
30. ثعالبی، عبد الرحمن بن محمد (1418). الجواهر الحسان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، الطبعة الاولی.
31. ثعلبی، أحمد (1422). الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، بی‌جا: دار إحیاء التراث العربی.
32. جار الله، عبد الله بن جار الله (بی‌تا). الجامع الفرید للاسئلة والاجوبة علی کتاب التوحید، المکتبة الشاملة.
33. جوهری، اسماعیل بن حماد (1407). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دار العلم للملایین.
34. حموی، یاقوت بن عبد الله (1995). معجم البلدان، بیروت: دار الصادر.
35. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412). المفردات، بیروت: دار القلم.
36. سعدی، عبدالرحمن (بی‌تا). القول السدید فی مقاصد التوحید، بی‌جا: مجموعة التحف النفائس الدولیة.
37. سقاف، حسن بن علی (1428). صحیح: شرح عقیدة الطحاویة، بیروت: دار الامام الرواس.
38. سمعانی، منصور (1418). تفسیر القرآن، ریاض: دار الوطن.
39. سهیلی، عبد الرحمن (1421). الروض الأنف فی شرح السیرة النبویة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
40. شوکانی، محمد (1414). فتح القدیر، دمشق و بیروت: دار ابن کثیر و دار الکلم الطیب.
41. شهرستانی، محمد بن عبد الکریم (1404). الملل والنحل، بیروت: دار المعرفة.
42. صنعانی، احمد بن یحیی (بی‌تا). الفتح الربانی، صنعاء: مکتبة الجیل الجدید.
43. طباطبایی، سید محمدحسین (1352). المیزان، بیروت: مؤسسة الاعلمی.
44. طبری، محمد بن جریر (1387). تاریخ الطبری، المکتبة الشاملة.
45. طبری، محمد بن جریر (1420). جامع البیان فی تأویل القرآن، بی‌جا: مؤسسة الرسالة.
46. عابدی، احمد (1390). توحید و شرک در نگاه شیعه و وهابیت، تهران: مشعر.
47. عیاض، ابوالفضل (1407). الشفاء بتعریف حقوق المصطفی، عمان: دار الفیحاء.
48. فرمانیان، مهدی؛ رضاپور، عبدالرحیم (1398). «شرک مشرکان مکه از نگاه امامیه و اهل حدیث تا ظهور ابن‌تیمیه»، در: پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی، ش11، ص147-168.
49. فوزان، صالح بن فوزان (1420). الإرشاد إلی صحیح الاعتقاد، بی‌جا: دار ابن الجوزی.
50. فوزان، صالح بن فوزان (1423). اعانة المستفید بشرح کتاب التوحید، بی‌جا: مؤسسة الرسالة.
51. فوزان، صالح بن فوزان (بی‌تا الف). کتب العقیدة، المکتبة الشاملة.
52. فوزان، صالح بن فوزان (بی‌تا ب). عقیدة التوحید و بیان ما یضادها، بی‌جا: دار القاسم للنشر.
53. قرشی مخزومی، مجاهد بن جبر (1410). تفسیر مجاهد، قاهره: دار الفکر الإسلامی.
54. قرطبی، محمّد (1423). الجامع لأحکام القرآن، ریاض: دار عالم الکتب.
55. کنانی، عبد العزیز (۱۴۱۲ ). الحیدة، بیروت: دار صادر.
56. مسعودی، علی بن حسین (1409). مروج الذهب، قم: دار الهجرة.
57. مقاتل بن سلیمان (1424). تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت: دار الکتب العلمیة.
58. ملکی نهاوندی، محمد؛ فرقان گوهر، محمد؛ قاضی‌زاده، حسین (1397). «بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌عبدالوهاب با مذاهب اسلامی در تحلیل شرک مشرکان عصر پیامبر (ص)»، در: سلفی‌پژوهی، ش8، ص23-46.
59. نابلسی، عثمان مصطفی (2017). الرویة الوهابیة للتوحید و اقسامه، بی‌جا: دار النور.
60. نیشابوری، مسلم بن حجاج (1334). المسند الصحیح، بیروت: دار الجیل.
61. واحدی نیشابوری، علی بن احمد (1412). اسباب نزول القرآن، الدمام: دار الإصلاح.
62. الزیر، ولید بن صلاح الدین (1444). لئن سالتهم، کویت: دار المنهل.
63. الهذیل، عبد الله بن عبد الرحمن (1433). شبهات المبتدعة، ریاض: مکتبة الرشد.