An Analysis of the Capacities of the Taliban’s Approach to the Manifestations of Tawḥīd al-ʿIbādah in Confrontation with Wahhabi Thought.”
Document Type : Original Article
Authors
1
Theological Denominations
2
Faculty Member of the Seminary and the University
Abstract
The issue of *Tawḥīd al-ʿIbādah* (the oneness of worship), particularly in recent centuries and especially within Salafi discourses, has shifted from a foundational doctrinal concept to a tool for takfīr-oriented boundary-making and violence. In this context, although both Wahhabism and the Taliban are, in different ways, influenced by the intellectual legacy of Ibn Taymiyyah, they have adopted divergent approaches in interpreting and applying the contested manifestations of *Tawḥīd al-ʿIbādah*.
The present study, employing a comparative analysis of religious discourses, examines the capacity of the Taliban’s understanding of *Tawḥīd al-ʿIbādah* in addressing disputed practices, in comparison with Wahhabism. The research method is descriptive–analytical, and the data have been collected through library-based sources, including jurisprudential and theological texts.
The findings indicate that, unlike Wahhabism, the Taliban distinguish between the intention, motivation, and belief of the agent, on the one hand, and the external form of the act, on the other, in determining what constitutes worship. Relying on the principles of Hanafi jurisprudence and the Deobandi tradition, the Taliban exclude many common religious practices—such as *tabarruk* (seeking blessings), *tawassul* (intercession), and certain forms of vows—from the realm of polytheism (*shirk*).
The study concludes that the Taliban’s reading of *Tawḥīd al-ʿIbādah*, at least at the theoretical level, possesses a restraining capacity vis-à-vis Wahhabi takfīri discourse and may provide a basis for the formation of a more indigenous, less conflictual, and more custom-accommodating interpretation of religion within Afghan society. Nevertheless, the practical realization of this capacity depends on political, social, and religious governance factors.
The present study, employing a comparative analysis of religious discourses, examines the capacity of the Taliban’s understanding of *Tawḥīd al-ʿIbādah* in addressing disputed practices, in comparison with Wahhabism. The research method is descriptive–analytical, and the data have been collected through library-based sources, including jurisprudential and theological texts.
The findings indicate that, unlike Wahhabism, the Taliban distinguish between the intention, motivation, and belief of the agent, on the one hand, and the external form of the act, on the other, in determining what constitutes worship. Relying on the principles of Hanafi jurisprudence and the Deobandi tradition, the Taliban exclude many common religious practices—such as *tabarruk* (seeking blessings), *tawassul* (intercession), and certain forms of vows—from the realm of polytheism (*shirk*).
The study concludes that the Taliban’s reading of *Tawḥīd al-ʿIbādah*, at least at the theoretical level, possesses a restraining capacity vis-à-vis Wahhabi takfīri discourse and may provide a basis for the formation of a more indigenous, less conflictual, and more custom-accommodating interpretation of religion within Afghan society. Nevertheless, the practical realization of this capacity depends on political, social, and religious governance factors.
1. قرآن کریم.
2. ابن الهمام، کمالالدین محمد بن عبدالله (بیتا). شرح فتح القدیر، بیروت: دار الفکر، ج3.
3. ابن باز، عبد العزیز (۱۴۲۸-۱۴۴۱). فتاوی نور علی الدرب، ریاض: الرئاسة العامة للبحوث العلمیة والإفتاء، الطبعة الاولی.
4. ابن باز، عبد العزیز (بیتا الف). فتاوی نور علی الدرب، ریاض، الرئاسة العامة للبحوث العلمیة والإفتاء، الطبعة الاولی، ج۲.
5. ابن باز، عبد العزیز (بیتا ب). فتاوی نور علی الدرب، بیجا: بینا.
6. ابن باز، عبد العزیز (بیتا ج). اقامة البراهین علی حکم من استغاث بغیر الله أو صدق الکهنة والعرافین، بیجا: وزارة الأوقاف السعودیة.
7. ابن حنبل، احمد بن محمد (بیتا). مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقیق: شعیب ارنؤوط، نرمافزار نور، ج3.
8. ابن عابدین، محمد امین بن عمر (۱۴۲۳). رد المحتار علی الدر المختار، ریاض: دار عالم الکتب، ج۳.
9. ابن عبد اللطیف، عبد الرحمن (۱۹۷۲). مشاهیر علماء نجد وغیرهم، ریاض: طبع على نفقة المؤلف بإشراف دار الیمامة، چاپ اول.
10. ابن عبد الله، صالح (بیتا). عقیدة الشیخ محمد بن عبدالوهاب السلفیة و اثرها فی العالم الاسلامی، ریاض: مرکز البحث العلمی و إحیاء التراث الإسلامی.
11. ابن عبد الوهاب، محمد (۱۴۰۹). الجواهر المضیة لمجدد الدعوة النجدیة، قاهره: مطبعة المنار، الطبعة الاولی.
12. ابن عبد الوهاب، محمد (بیتا). الرسائل الشخصیة، تحقیق: صالح فوزان و محمد بن صالح العقیلی، بیجا: جامعة الإمام محمد بن سعود.
13. ابن عبدالعزیز المسند، محمد (۱۴۱۴). فتاوى إسلامیة لأصحاب الفضیلة العلماء، ریاض: دار الوطن للنشر، چاپ اول، ج۳.
14. ابن عثیمین، محمد بن صالح (۱۴۰۷-۱۴۳۸). مجموع فتاوی و رسائل فضیلة الشیخ محمد بن صالح العثیمین، تحقیق: فهد بن ناصر بن ابراهیم السلیمان، ریاض: دار الوطن، الطبعة الاولی.
15. ابن عثیمین، محمد بن صالح (۱۴۲۳). تفسیر القرآن العظیم، جزء عم، تحقیق: فهد بن ناصر السلیمان، ریاض: دار الثریا للنشر والتوزیع، الطبعة الثانیة.
16. ابن عثیمین، محمد بن صالح (۱۴۳۰). الأصول من علم الأصول، بیجا: دار ابن الجوزی، الطبعة الرابعة.
17. ابن عثیمین، محمد بن صالح (بیتا). جلسات رمضانیة، بیجا: المکتبة الشاملة، ج3.
18. ابن عفالق، محمد بن عبد الرحمن (۱۴۴۶). رسالتان فی رد ابن عبدالوهاب، قم: سراج منیر، چاپ اول.
19. ابن نجیم، زین الدین بن ابراهیم (۱۴۱۹). الأشباه والنظائر علی مذهب أبی حنیفة النعمان، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.
20. اسلام جار، نور احمد (۱۳۹۹). المتین فی الفقه، هرات: المکتبة الإسلامیة، الطبعة الثانیة.
21. اسلام جار، نور احمد (۱۴۴۲). معتمد ما ترید من معتقد ما ترید، هرات: دار العلوم الإسلامیة، الطبعة الاولی.
22. آل شیخ، سلیمان بن عبد الله (۱۴۲۳). تیسیر العزیز الحمید فی شرح کتاب التوحید، بیروت و دمشق: المکتب الإسلامی، الطبعة الاولی.
23. آل شیخ، صالح بن عبد العزیز (۱۴۲۴). التمهید لشرح کتاب التوحید، بیجا: دار التوحید، الطبعة الاولی.
24. آل عبد اللطیف، عبد العزیز (۱۴۱۲). دعاوی المناوئین لدعوة الشیخ محمد بن عبدالوهاب، ریاض، دار الوطن، الطبعة الاولی.
25. بشکنی، غلامحسین (۱۴۰۲). جامعهشناسی سیاسی طالبان با تأکید بر قومیت و مذهب، مشهد: چاپ دقت.
26. جمعی از نویسندگان (بیتا). فتاوی اللجنة الدائمة، تحقیق: احمد بن عبد الرزاق الدویش، ریاض: رئاسة إدارة البحوث العلمیة والإفتاء.
27. حسین بن محمد مکی(۱۴۳۰). ارشاد الساری الی مناسک الملا علی القاری، تحقیق: محمد طلحة بدال احمد، مکه مکرمه، مکتبة امدادیة، چاپ اول.
28. حصکفی، محمد بن علی (۱۴۲۳). الدر المختار شرح تنویر الأبصار، تحقیق: عبد المنعم خلیل ابراهیم، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.
29. حقانی، حفیظ الله (۱۳۹۹). برداشتهای متشدد در مورد تکفیر مسلمانان و موقف اهل سنت در قبال آن، افغانستان: حقیقت، چاپ اول.
30. حقانی، حفیظ الله (۱۴۱۸). من حلم الملا الی امارة المؤمنین، پاکستان: الدراسات السیاسیة، الطبعة الاولی.
31. حقانی، حفیظ الله (بیتا). «جنبش طالبان؛ تشکیلات، دیدگاهها، ویژگیها»، ترجمه: سرور دانش، در: سراج منیر، س6، ش۱۸، ص10-40.
32. حقانی، عبد الحکیم (۱۴۴۳). الإمارة الإسلامیة و نظامها، قندهار: مکتب دار العلوم الشرعیة، الطبعة الاولی.
33. خراسانی، ابی سعد محمد (۱۴۴۴). الورقات الذهبیة فی معرفة طالبان الوثنیة، بیجا: مؤسسة العزائم الإعلامیة، الطبعة الاولی.
34. خوارزمی، ابن اسحاق (بیتا). اثارة الترغیب والتشویق الی تاریخ المساجد الثلاثة والبیت العتیق، تحقیق: سید کسروی حسن، بیروت: دار الکتب العلمیة.
35. دهلوی، شاه عبد العزیز (۱۳۴۱). فتاوی عزیزی، تحقیق: محمد عبد الاحد، دهلی: مطبع مجتبائی، ج۱.
36. دهلوی، شاه عبد العزیز (۱۳۹۹). تفسیر فتح العزیز، تحقیق: عبدالرحیم زرنجی، تهران: احسان، چاپ اول، ج۱ و ۲.
37. زبیری، عبدالله بن داوود (۲۰۲۲). الصّواعق والرّعود، تحقیق: عبد الله راشد المضری، ایرلند: مکتبة الجابی، الطبعة الاولی.
38. سبحانی، جعفر (۱۴۰۲). محاضرات فی الإلهیات، تلخیص: علی ربانی گلپایگانی، قم: مؤسسۀ امام صادق (ع)، چاپ سیویکم.
39. سرخسی، محمد بن أحمد (بیتا). المبسوط، قاهره: مطبعة السعادة، ج۲۳.
40. سرور، ابراهیم حسین (۱۴۲۹). المعجم الشامل للمصطلحات العلمیة والدینیة، بیروت: دار الهادی، الطبعة الاولی، ج۱.
41. سرهندی، احمد (۱۳۹۷). مکتوبات امام ربانی، بیجا: بینا، دفتر اول و سوم.
42. سهارنپوری، خلیل احمد (۱۳۸۶). عقاید اهل سنت و جماعت در رد وهابیت و بدعت، ترجمه: عبدالرحمن سربازی، بیجا: بینا.
43. شمس الدین افغانی (۱۴۱۶ق). جهود علماء الحنفیة فی إبطال عقائد القبوریة، دار الصمیع، چاپ اول، ج۲.
44. عبدالحق و دیگران (۲۰۱۹). فتاوی حقانیة، زیر نظر: سمیع الحق، ترجمه: مولوی نصرالله منصور، پیشاور: مکتبة فریدیة، ج۱.
45. عثمانی، محمد تقی (۱۴۳۶). مقالات العثمانی، پاکستان: مکتبة معارف القرآن، ج۱.
46. عرباوی حملاوی، عمر (۱۴۰۴). کتاب التوحید المسمی بالتخلی عن التقلید والتحلی بالأصل المفید، بیجا: مطبعة الوراقة العصریة.
47. عینی، بدر الدین (بیتا). عمدة القاری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
48. العییری، یوسف صالح (۱۴۲۲). المیزان لحرکة الطالبان، بیجا: بینا.
49. فرمانیان کاشانی، مهدی؛ معینیفر، محمد (۱۳۹۶). «انحای استمداد از اولیای الاهی و وجوه اختلاف در آن»، در: فلسفۀ دین، س14، ش1، ص95-119.
50. فرمانیان کاشانی، مهدی؛ و دیگران (۱۳۹۸). جریانشناسی سلفیگری معاصر، قم: دار الأعلام لمدرسة اهل البیت (ع).
51. فوزان، صالح بن عبد العزیز (۱۴۲۲). الملخص فی شرح کتاب التوحید، ریاض: دار العاصمة، الطبعة الاولی.
52. گروهی از محققان (۱۴۳۳). الموسوعة العقدیة، بیجا: موقع الدرر السنیة.
53. گروهی از محققان (بیتا). مجموع فتاوی و مقالات متنوعة، ریاض: رئاسة إدارة البحوث العلمیة والإفتاء بالمملکة العربیة السعودیة، ج۹.
54. گنگوهی، رشید احمد صاحب (بیتا). احسن الفتاوی، ترجمۀ: مولوی نصرالله منصور، پیشاور: بینا، ج۱.
55. مجاهد دین (۱۳۹۶). طالبان در گذر زمان، بیجا: مکتبة الموحدون، چاپ اول، دیجیتال.
56. مقدسی، ابو محمد (بیتا). ردود علی شبهات للغلاة تتعلق بأمارة الطالبان، بیجا: بینا.
